Kobustan, tarih öncesi insan topluluklarının yaşamına ilişkin arkeolojik kalıntılar barındırmaktadır. Büyük kireç taşı blokları, kayalık yamaçlar ve seyrek bitki örtüsü, alanın doğal görünümünü belirlemektedir. Kaya kütlelerinin parçalanması ve yer değiştirmesiyle oluşan boşluklar ile doğal sığınaklar, farklı dönemlerde insan toplulukları tarafından kullanılmıştır. Bölgenin bugünkü kurak ve yarı çöl görünümü, geçmişteki çevre koşullarını bütünüyle yansıtmamaktadır. Kaya tasvirleri, hayvan kalıntıları ve diğer arkeolojik buluntular, doğal çevrenin zaman içerisindeki değişiminin araştırılmasına katkı sağlamaktadır.

Kobustan kaya sanatının bilimsel açıdan tanınması, XX. yüzyılın ilk yarısında başlamıştır. Azerbaycanlı arkeolog İshak Caferzade’nin 1939–1940 yıllarındaki çalışmaları, kaya gravürlerinin araştırılmasında önemli bir aşama oluşturmuştur. İlk keşifleri, 1947’den itibaren yürütülen sistemli incelemeler izlemiştir. Caferzade’nin öncülüğündeki araştırmalarda çok sayıda tasvir kayıt altına alınmış; sonraki çalışmalarla kaya sanatı, yerleşim kalıntıları ve mezar alanları birlikte değerlendirilmiştir.

Kobustan’da altı binden fazla kaya gravürü belirlenmiştir. Petroglif olarak da adlandırılan bu tasvirler, farklı dönemlerde kaya yüzeylerine işlenmiş insan, hayvan ve sembolik figürlerden oluşmaktadır. Gravürlerin hazırlanmasında vurma, oyma ve kazıma gibi tekniklerden yararlanılmıştır. Figürlerin biçimleri, işlenişleri ve birbirleriyle ilişkileri, kaya sanatının dönemsel özelliklerinin incelenmesine olanak vermektedir.

UNESCO’nun alan tanımında Kobustan, yaklaşık 40.000 yıla yayılan kaya sanatı geleneğine tanıklık eden bir koleksiyon olarak değerlendirilmektedir. Bu ifade, bütün gravürlerin aynı tarihte yapıldığı veya her tasvirin yaşının kesin olarak belirlendiği anlamına gelmemektedir. Gravürlerin tarihlendirilmesi, arkeolojik bağlamları ve diğer buluntularla ilişkileri üzerinden ele alınmaktadır. Alanın yerleşim ve kullanım izleri, Üst Paleolitik dönemden Orta Çağ’a uzanan farklı evrelere aittir.

İnsan figürleri, Kobustan kaya sanatının başlıca konularındandır. Tek başına tasvir edilen insanların yanı sıra birden fazla figürden oluşan kompozisyonlar da bulunmaktadır. Hayvan tasvirleri arasında yabani sığırlar, keçiler, geyikler ve başka türler yer almaktadır. İnsanlarla hayvanların birlikte gösterildiği av sahneleri, avcılığın geçmiş toplulukların yaşamındaki yerinin araştırılmasına katkı sağlamaktadır. Bununla birlikte tasvirler, doğrudan ve eksiksiz bir gündelik yaşam kaydı olarak değerlendirilmemelidir.

Bazı insan grupları, toplu dans ve tören sahneleriyle ilişkilendirilmektedir. Bu yorumlar, figürlerin duruşlarına ve kompozisyon içindeki düzenlerine dayanmaktadır. Ancak sahnelerin hangi amaçla oluşturulduğu ve dönemin toplulukları için taşıdığı anlamlar kesin olarak belirlenememektedir. Tekne ve su ulaşımıyla ilişkilendirilen tasvirler de koleksiyonun dikkat çekici unsurları arasındadır. Hazar Denizi’nin değişen su seviyesi ve kıyı çizgisi, bu görüntülerin tarihsel çevre içerisinde değerlendirilmesinde önem taşımaktadır.

Kobustan’ın arkeolojik değeri kaya gravürleriyle sınırlı değildir. Alanda eski yerleşim yerleri, mağaralar, kaya sığınakları ve mezar kalıntıları da bulunmaktadır. Kazılarda ortaya çıkarılan taş aletler, hayvan kemikleri ve gündelik yaşamla ilişkili buluntular, insanların çevredeki kaynaklardan yararlanma biçimlerine ilişkin veriler sunmaktadır. Kaya sanatı ile yerleşim kalıntılarının birlikte incelenmesi, alanın farklı dönemlerdeki kullanımının anlaşılmasını sağlamaktadır.

Gaval Taşı veya Qavaldaş adıyla bilinen doğal ses taşı, Kobustan’ın tanınmış unsurlarındandır. Belirli noktalarına vurulduğunda çınlayan taş, akustik özelliğiyle alanın tanıtımında yer almaktadır. Büyüktaş çevresindeki Latince yazıt ise Roma dönemine ait önemli bir buluntudur. XII. Fulminata Lejyonu ile ilişkili olan ve MS I. yüzyıla tarihlenen yazıt, Roma askerî varlığının Kafkasya ile bağlantılarının incelenmesinde kullanılmaktadır.

Kobustan’ın korunması, 1966 yılında devlet tarihî ve sanatsal koruma alanının oluşturulmasıyla kurumsal bir çerçeve kazanmıştır. Alan, 30 Eylül 1998 tarihinde Azerbaycan’ın UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne dâhil edilmiştir. UNESCO Dünya Mirası Komitesi, 2007 yılında 31 COM 8B.49 sayılı kararla Kobustan Kaya Sanatı Kültürel Peyzajı’nı (iii) kültürel miras ölçütü kapsamında Dünya Mirası Listesi’ne kaydetmiştir. Kaydın referans numarası 1076rev’dir.

Dünya Mirası alanı 537,22 hektar, tampon bölgesi ise 3.096,34 hektardır. Alan; Cingirdağ–Yazılıtepe, Büyüktaş ve Küçüktaş olmak üzere üç bölümden oluşmaktadır. Bu sınırlar, daha geniş Kobustan koruma alanının tamamını kapsamamaktadır. Büyüktaş, kaya gravürlerinin ve doğal sığınakların ziyaretçilere tanıtıldığı başlıca bölümdür. Küçüktaş ve Cingirdağ–Yazılıtepe ise kaya sanatı örnekleri ve peyzaj özellikleriyle alanın bütünlüğünü tamamlamaktadır.

2011 yılında açılan yeni Kobustan müzesi, kaya sanatını, arkeolojik araştırmaları ve tarih öncesi yaşam biçimlerini tanıtmaktadır. Etkileşimli sergileme uygulamaları, ziyaretçilerin gravürleri tarihsel ve çevresel bağlamlarıyla değerlendirmelerine yardımcı olmaktadır. Müze, açık hava alanındaki ziyaretleri tamamlayan bir eğitim ve yorumlama ortamı sunmaktadır.

Kobustan, Bakü’ye yakın konumu ve arkeolojik birikimiyle kültür ve arkeoloji turizmi açısından önem taşımaktadır. Çevredeki çamur volkanları da bölgenin doğal çekicilikleri arasındadır; ancak bunların konumu ve koruma statüsü, Dünya Mirası alanının sınırlarından ayrı değerlendirilmelidir. Kaya yüzeylerinin doğal aşınma ve insan kaynaklı müdahalelere karşı korunması, düzenli belgeleme ve ziyaretçi hareketlerinin yönetilmesini gerektirmektedir. Alanın turizm amacıyla değerlendirilmesinde, gravürlerin özgünlüğünün ve arkeolojik bağlamlarının korunması temel önceliktir.