Geleneksel sokak oyunları, açık alanlarda kuşaktan kuşağa aktarılan kurallar ve uygulamalar doğrultusunda oynanan, toplumsal etkileşim ve kültürel aktarım işlevi taşıyan oyunlardır. Mahalle, sokak, okul bahçesi ve benzeri kamusal alanlarda oynanan geleneksel sokak oyunları çoğunlukla gözlem, katılım ve sözlü aktarım yoluyla öğrenilmiştir. Bu oyunlar yalnızca boş zamanı değerlendirme etkinlikleri olarak görülmemekte; fiziksel hareketlilik ve sosyal etkileşimin yanı sıra iş birliği, el-göz koordinasyonu, denge, hedefleme ve stratejik düşünme gibi becerilerle de ilişkilendirilmektedir. Türkiye’nin farklı yörelerinde saklambaç, üçtaş, beştaş, dokuztaş, uzuneşek, ip atlama, aşık, misket, topaç, seksek, yakantop ve benzeri çok sayıda geleneksel oyun oynanmıştır. Oyunların adları, kullanılan araçlar ve kurallar yöresel özelliklere göre farklılaşabilmektedir. Türk Dil Kurumu

Elazığ’ın Sivrice ilçesinde ileri yaştaki yerel kaynak kişilerle gerçekleştirilen saha görüşmelerinde bilyeli tekerlek, gazoz kapağı, duvarda bilye, tel çember, çelik çomak, sal taşı, küt, kuyu ve değnek oyunlarının geçmiş dönemlerde oynandığı belirlenmiştir. Kaynak kişilerin bazı oyunları kendilerinden önceki kuşaklardan öğrendiklerini ifade etmeleri, bu uygulamaların yerel bellekteki sürekliliğine işaret etmektedir. Görüşmelerde oyunların yerel adları, kullanılan araçlar, temel kurallar ve kazanma ölçütleri üzerinde durulmuştur.

Bilyeli tekerlek oyununda aracın ölçüleri çocuğun yaşına, boyuna ve kilosuna göre değişiklik gösterebilmektedir. Genellikle tek kişilik olarak hazırlanan aracın ahşap gövdesi yaklaşık 90–110 santimetre uzunluğunda ve 25–30 santimetre genişliğinde olabilmektedir. Ön bölümde gidon görevi gören hareketli ahşap parçanın altına bir, arka bölüme ise iki bilyeli veya rulmanlı tekerlek yerleştirilmektedir. Oyuncular bu araçlarla belirlenen güzergâhta ilerlemekte veya yarışmaktadır.

Gazoz kapağı oyununda atış amacıyla kullanılan kapağın iç kısmı çamurla doldurularak daha ağır ve dengeli hâle getirilmektedir. Hazırlanan kapak, yerde bulunan hedef kapağa doğru atılmaktadır. Atılan kapağın hedefe değmesi veya hedef kapağa bir karış ya da daha kısa bir mesafede durması hâlinde oyuncu bir kapak kazanmaktadır. Duvarda bilye oyununda ise duvara atılan bilyenin geri dönerek diğer oyuncuların bilyelerine temas etmesi amaçlanmaktadır.

Tel çember oyununda sert telden hazırlanmış çember, uç kısmı yaklaşık beş ila on santimetre kıvrılmış başka bir tel yardımıyla düşürülmeden ilerletilmektedir. Çelik çomak oyununda küçük bir çubuk, daha uzun bir sopa yardımıyla havalandırılarak uzağa gönderilmektedir. Sal taşı oyununda, belirlenen çizginin gerisinden, hedef olarak belli bir mesafeye bırakılan yuvarlak taşa yassı bir sal taşı atılmakta ve hedefin vurulması amaçlanmaktadır. Elazığ ve ilçelerinde “sallama taş” adıyla kaydedilen farklı bir uygulamada ise yassı taşın çizgi gerisinden mümkün olduğunca uzağa atılması esas alınmaktadır. Bu farklılık, benzer oyun araçlarının yöresel kurallara bağlı olarak farklı oyun biçimlerinde kullanılabildiğini göstermektedir. acikerisim.firat.edu.tr

Sivrice’de kaydedilen küt oyununda, topuzlu bir değnek kullanılarak yerde bulunan külah biçimindeki hedefe atış yapılmaktadır. Kuyu oyununda karşılıklı altışar olmak üzere toplam 12 kuyu açılmaktadır. Farklı sayılarda taş kullanılabilmekle birlikte, görüşmelerde 48 taş kullanımı yaygın bir uygulama olarak aktarılmaktadır. Oyunun aktarılan bu biçiminde taşlar saat yönünde kuyulara dağıtılmakta ve oyun sonunda en fazla taşı biriktiren oyuncu kazanmaktadır.

Değnek oyunu, Sivrice’de aktarılan biçimiyle iki oyuncu arasında oynanmaktadır. Yaklaşık 24–30 santimetre uzunluğundaki kısa değnek bir oyuncu tarafından havaya atılmakta, diğer oyuncu ise yaklaşık 100–120 santimetre uzunluğundaki değnekle havadaki kısa değneğe vurarak onu mümkün olduğunca yükseğe ve uzağa göndermeye çalışmaktadır. Kısa değneği havaya atan oyuncunun, değnek yere düşmeden onu yakalaması durumunda oyuncular görev değiştirmekte ve yakalamayı gerçekleştiren oyuncu bir sayı kazanmaktadır. En fazla başarılı yakalamayı gerçekleştirerek en yüksek sayıya ulaşan oyuncu oyunu kazanmaktadır.

Geleneksel sokak oyunlarında taş, tahta, tel, bilye, kapak ve değnek gibi kolay ulaşılabilir malzemelerin kullanılması, çocukların gündelik çevrelerindeki nesneleri oyun araçlarına dönüştürebildiklerini göstermektedir. Kentleşme, açık oyun alanlarının azalması, yaşam biçimlerindeki değişim ve dijital oyunların yaygınlaşması, bu oyunların kuşaklar arasında doğal yollarla aktarılmasını sınırlandırabilmektedir. Buna karşılık geleneksel oyunların belgelenmesi, eğitim yoluyla aktarılması ve kamusal alanlarda yaşatılması, kültürel mirasın korunması açısından önem taşımaktadır.

Geleneksel sokak oyunları, turizm açısından kültür turizmi, etkinlik turizmi, rekreasyon ve deneyim turizmi kapsamında değerlendirilebilir. Yerel festivallerde, çocuk şenliklerinde, yaşayan müzelerde ve kültürel etkinliklerde ziyaretçilerin bu oyunlara doğrudan katılabilmesi, yerel yaşam kültürünün deneyimlenmesine ve somut olmayan kültürel mirasın görünürlüğünün artırılmasına katkı sağlayabilir. Geleneksel sokak oyunlarının belgelenmesi, korunması ve yeni kuşaklara aktarılması, hem yerel kültürel kimliğin devamlılığı hem de destinasyonların kültürel ürün çeşitliliğinin geliştirilmesi açısından önem taşımaktadır.