Bervanik
Zanaat Somut Olmayan Kültürel Miras Yazmacılık Geleneksel El Sanatları Geleneksel Giysi TÜRKİYE'NİN İLLERİ Malatya
-
2025
Malatya il merkezinde Hıdır Oral tarafından üretimi yapılmış, ustanın 1996 yılında vefatıyla sonlanmış, yöresel el zanaatları içinde yer alan Bervanik Baskısı tekstil literatüründe bilinmektedir. Oral’a yaptığı bu kumaş baskılar, Geleneksel El Sanatları Araştırma Vakfı (GESAV) tarafından ödül getirmiştir. Baskısı ahşap kalıpların kullanılmasıyla yazmacılık sanatına daldırma boya banyosu ile batik sanatına benzemektedir. Ahşap kalıpları elde oyularak motifleri ve deseni hazırlanan, eritilen balmumu ve parafin karışımının kumaş üzerine, hazırlanan ahşap kalıplarla baskısı yapılarak, yüzey süsleme kompozisyonu oluşturulan ve indigo boya banyosuna daldırma banyoları ile boyaması yapılan, özgün tekniği ile yöresel özellikler barındıran el sanatları üretimidir. Yapım tekniği ile genel tekstil yüzeyi süslemelerinde kullanılan; mumlu batik ve baskı uygulama örnekleri içinde sayılabilir. Bervanik, Malatya ve çevresinde, yöresel kadın giyiminin bir parçası olarak çoğunlukla köylerde kadınların günlük yaşamda kullandığı iş önlüğü niteliği taşıyan, kadınların beline bağlayarak kıyafetlerini koruduğu geleneksel giyimin parçasıdır. Baskıyı yapan ustanın kendine has üretim yöntemi ile motif ve desen dilinin bölgeye ait betimlemeler içermesi ilgi çekicidir. Akçadağ ilçesinin ünlü armut ağacı, motiflerin kalıp olarak hazırlanmasında kullanılmıştır. Sık dokulu pamuklu dikdörtgen formdaki kesilmiş el dokuması kumaş üzerine mumlu baskı batik ile deseni yapılan ve kumaş boyama daldırma banyolarından geçirilerek üretilen sonrasında dikilerek form kazandırılan ve bele bağlanan kıyafet tamamlayıcısı önlüktür. Basit el dikişi ile gizli dikiş teknikleri uygulanarak kenar temizlemeleri yapılan baskılanmış kumaşının, üst badem motif deseni duruşuna göre ince biyeli yine kendi kumaşından bağlama şeritleri eklenmekte ve belin arkasından bağlanmaktadır. Bervanik baskısı aynı zamanda; önlük, işlik, peştamal, peşkir, öncek gibi adlarla da bilinen bir çeşit mavi baskı ve mumlu batiktir. Kalıplara oyulan desen motifleri stilize yaşam unsurlarını ve yöresel betimlemeleri tanımlanmaktadır. Adıyaman doğumlu Hıdır Oral usta tarafından Malatya’da sürdürülen ve onun vefatıyla sonlanan Bervanik baskısı; ustanın ailesinin Malatya’ya yerleşmesi ve kendisinden öncede kullanılan baskı sanatını, babasından ve onun arkadaşlarından izleyerek öğrendiği bilgisini, Hıdır ustanın oğlu ile yapılan mülakattan elde edilmiştir. Geleneksel Bervanik baskısında kullanılan öncelikli malzeme parafin ve indigodur. Deseni oluşturan diğer kalıpların motif adları; Horoz, Dal, Çiçek, Sultan Söğüt, Yan Kesmece, Yıldız, Samsat’ın Ayı-Yıldızı, Samsat’ın Teki- Samsat, Çınak, Büyük Çınak, Terdek, Horoz, Gül, Büyük Gül, Samsatın Beşlisi, Payam’dır. 2024 yılında COST, CA-19131 ana aksiyondan açılan hibe yarışmasına, Songül Aral tarafından sunulan üç ayrı proje ödül almıştır, Türkiye adına bir ilk olan uluslararası dijital yolla somut olmayan taşınabilir kültürel miras öğesi el sanatlarının, sürdürülebilir teknik bilgi yayılımına örnek olan bu projelerden birisi de, “Bervanik” baskısının tanıtımıdır.
Referanslar
Aral, S. (2003). Malatya bervanik baskısı. Basılmamış yüksek lisans semineri, Danışman: A. Özkan, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, El Sanatları Bilim Dalı, Konya; Aral, S. ve Özkan, N. (2006). Malatya bervanik baskısı ve giysilere yansıması. 1. Ulusal El Sanatları Sempozyumu Bildirileri (10-12 Mayıs 2006). Denizli; Aral, S. (2022). Güzel sanatlarda araştırma ve değerlendirmeler/Experimental printing applications of a finished traditional handicraft “Bervanik” in Malatya. Research and Reviews in Fine Arts, 7: 113; Bedük, G. (1992). Malatya’da geleneksel bir el sanatı “bervanik” baskıcılığı. Kültür ve Sanat Dergisi, 16: 55; Durul, Y. (1978). Kandilli kalem işi yazmaları. Türkiyemiz, 8(24). İstanbul: Apa Ofset Basımevi; Kaya, R. (1974). Türk yazmacılık sanatı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları (140) (Sanat Dizisi, 15); Sürür, A. (1986). Bervanik baskıcılığı. Türkiyemiz Dergisi, 48: 10. Ankara: Ak Yayınları; Şahin, H. (1993). Malatya’da geleneksel beravanik (peştamal) yapımcılığı. Türk Halk Kültüründen Derlemeler. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları; Tepecik, A. (1999). Baskı teknikleri. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı; Uygur, A. (1987). İndigo ile boyanmış pamuklu mamullerin aşındırma baskı araştırmaları. Tekstil ve Mühendis, 1(6): 300-309; https://euroweb.uw.edu.pl/news/members-and-research/webinar-on-malatya-traditional-bervanik-print/, ((Erişim tarihi: 24. 12. 2025); https://www.gecekitapligi.com/Webkontrol/uploads/Fck/gsfaralik2022v1_1.pdf, (Erişim tarihi: 24. 12. 2025).
Ayrıntılı bilgi için bakınız
https://euroweb.uw.edu.pl/news/members-and-research/webinar-on-malatya-traditional-bervanik-print, (Erişim tarihi: 24. 12. 2025); https://www.gecekitapligi.com/Webkontrol/uploads/Fck/gsfaralik2022v1_1.pdf, (Erişim tarihi: 24. 12. 2025); https://bookcites.com/books/RO_Py4wBQzmg-9NMuMof, (Erişim tarihi: 24. 12. 2025).
Sanal Gezinti / İnternet Adresi
https://euroweb.uw.edu.pl/news/members-and-research/webinar-on-malatya-traditional-bervanik-print/
