Avrupa Akıllı Turizmin Yeşil Öncüsü, sürdürülebilir turizmin geliştirilmesine yönelik başarılı stratejiler ve yeşil dönüşüm uygulamaları ortaya koyan küçük ölçekli Avrupa destinasyonlarının Avrupa Komisyonu tarafından ödüllendirilmesini amaçlayan Avrupa Birliği girişimidir. Kavramın resmî İngilizce karşılığı European Green Pioneer of Smart Tourism olup yarışma, Avrupa Komisyonu tarafından 2007 yılında başlatılan Seçkin Avrupa Destinasyonları (European Destinations of Excellence-EDEN) girişiminin devamı niteliğindedir. Avrupa Akıllı Turizmin Yeşil Öncüsü adıyla düzenlenen ilk yarışma, 2024 unvanının sahibini belirlemek amacıyla 5 Mayıs 2023 tarihinde başlatılmıştır.

Girişim, küçük destinasyonlardaki başarılı sürdürülebilir turizm ve yeşil dönüşüm uygulamalarının tanıtılmasını, turizmin ekonomi, çevre ve toplum açısından değer üretmesinin desteklenmesini ve Avrupa’daki destinasyonlar arasında iyi uygulama paylaşımının geliştirilmesini amaçlamaktadır. Unvanı kazanan destinasyona Avrupa Birliği düzeyinde tanıtım desteği, destinasyonun uygulamalarını konu alan tanıtım videosu ve kent merkezine yerleştirilmek üzere unvanı simgeleyen bir heykel sağlanmaktadır. Kazanan destinasyon ayrıca akıllı ve sürdürülebilir turizm alanında bilgi ve deneyim paylaşan Avrupa destinasyonları ağına katılmaktadır.

Yarışmaya Avrupa Birliği üyesi ülkeler ile Avrupa Birliği’nin Tek Pazar Programı’na katılan Avrupa Birliği dışındaki ülkelerde bulunan ve nüfusu 25.000 ile 100.000 arasında değişen destinasyonlar başvurabilmektedir. Toplam nüfusu bir milyonun altında olan ülkelerde ise nüfusu 5.000’in üzerindeki destinasyonlar da başvuru yapabilmektedir. Türkiye, Tek Pazar Programı’na katılan ülkeler arasında yer aldığından Türkiye’deki uygun destinasyonlar da yarışmaya başvurabilmektedir.

Başvurular iki aşamalı bir süreçte değerlendirilmektedir. İlk aşamada bağımsız uzmanlar, destinasyonların yeşil dönüşüm uygulamalarını; uygulamaların etkisi ve yenilikçilik düzeyi, yerel topluma sağladığı yarar, başka destinasyonlara aktarılabilirliği ve uzun dönemli yeşil dönüşüm stratejisiyle ilişkisi bakımından incelemektedir. Başvurular bu dört ölçüt üzerinden en fazla 40 puan alabilmektedir. Değerlendirme sonucunda kısa listeye giren destinasyonlar, ikinci aşamada adaylıklarını ve unvan yılı için hazırladıkları programı Avrupa Jürisine sunmaktadır. Avrupa Jürisi, sürdürülebilir turizmi geliştirmeye yönelik en başarılı stratejileri ve yeşil dönüşüm uygulamalarını ortaya koyan destinasyonu Avrupa Akıllı Turizmin Yeşil Öncüsü olarak seçmektedir.

Erişilebilirlik, sürdürülebilirlik, dijitalleşme ile kültürel miras ve yaratıcılık kategorileri ise nüfusu 100.000’in üzerindeki kentlere yönelik Avrupa Akıllı Turizm Başkenti yarışmasının temel değerlendirme alanlarını oluşturmaktaydı. Avrupa Akıllı Turizmin Yeşil Öncüsü yarışmasında küçük destinasyonlar, ağırlıklı olarak sürdürülebilir turizm stratejileri ve yeşil dönüşüm uygulamaları üzerinden değerlendirilmekteydi.

Avrupa Akıllı Turizmin Yeşil Öncüsü unvanının ilk sahibi, 2024 yılında İtalya’nın Grosseto kenti olmuştur. Grosseto, doğal ve kültürel mirasın korunmasını yavaş, erişilebilir ve sürdürülebilir turizm uygulamalarıyla bütünleştiren yaklaşımıyla öne çıkmıştır. Kentin çevresindeki korunan tarım alanları ve Maremma Parkı’ndaki agroturizm işletmeleri; yerel yemek hazırlama etkinlikleri, tadım programları ve bisiklet güzergâhları gibi deneyimler sunmaktadır. Bütünleşik bisiklet ulaşımı, mobil uygulamayla kullanılabilen ulaşım hizmetleri, erişilebilir plaj ve kültürel alan uygulamaları ile Grosseto Kentsel Doğa Yürüyüşü Projesi de kentin sürdürülebilir hareketlilik ve yavaş turizm yaklaşımının bileşenleri arasında bulunmaktadır.

2024 Avrupa Akıllı Turizmin Yeşil Öncüsü yarışmasında Grosseto ile birlikte Grevena, Karawanken-Karavanke UNESCO Küresel Jeoparkı ve Valongo kısa listeye alınmıştır. Grevena Yunanistan’ı, Valongo Portekiz’i, Karawanken-Karavanke UNESCO Küresel Jeoparkı ise Avusturya ile Slovenya’yı temsil etmiştir. Grosseto, kısa listeye kalan dört destinasyonun Avrupa Jürisine yaptığı sunumların ardından 2024 unvanına layık görülmüştür.

İspanya’nın Benidorm kenti, 2025 Avrupa Akıllı Turizmin Yeşil Öncüsü seçilmiştir. Benidorm; çevrenin korunması, ekonomik istikrar ve toplumsal faydayı turizm stratejisiyle bütünleştiren uygulamalarıyla öne çıkmıştır. Kentte uygulanan akıllı su yönetimi sistemi su tüketiminin yüzde 18 azaltılmasına katkıda bulunmuş, geri dönüştürülmüş gri su kamusal alanların sulanmasında kullanılmaya başlanmıştır. Kamu binaları ve otellerdeki güneş enerjisi uygulamaları da kentin karbon ayak izinin azaltılmasına yönelik çalışmalar arasında yer almıştır.

Benidorm’un turizm ürününü sağlık, eğitim ve ekoturizm gibi alanlarla çeşitlendirmesi, turizm talebinin yıl geneline yayılmasına yönelik uygulamalar arasında değerlendirilmiştir. Çevreye duyarlı golf alanları, kültürel turlar ve sürdürülebilirlik yaklaşımını benimseyen tema parkları bu çeşitliliğin bileşenleri arasında yer almıştır. Deniz duvarları, yağmur suyu sistemleri, yerel bitki türleriyle gerçekleştirilen ağaçlandırma çalışmaları ve sürdürülebilir plaj yönetimi kentin iklim değişikliğine uyum kapasitesini desteklemiştir. Plajların durumu, hava koşulları ve etkinlikler hakkında gerçek zamanlı bilgi sağlayan mobil uygulamalar ise ziyaretçi akışının yönetilmesi ve aşırı yoğunluğun sınırlandırılması amacıyla kullanılmıştır.

2025 yarışmasında Benidorm ile birlikte Aveiro, Jūrmala, Liepāja, Nea Propontida, Panevėžys ve Sliven kısa listeye alınmıştır. Kısa liste, başvuruların niteliği ve bazı destinasyonların eşit puan alması nedeniyle başlangıçta öngörülen dört destinasyondan yedi destinasyona çıkarılmıştır. Benidorm, kısa listedeki destinasyonların 26-27 Kasım 2024 tarihlerinde Avrupa Jürisine yaptıkları sunumların ardından 2025 unvanının sahibi olmuştur.

Hırvatistan’ın Dubrovnik kenti, 2026 Avrupa Akıllı Turizmin Yeşil Öncüsü seçilmiştir. Kent, UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde bulunan tarihî çevresinin korunmasını doğal çevre, yerel yaşam ve çağdaş turizm yönetimiyle bütünleştiren yaklaşımıyla öne çıkmıştır. “Şehre Saygı Gösterin” Projesi, Dubrovnik Pass ve ziyaretçi izleme sistemleri aracılığıyla ziyaretçi hareketlerinin ve günübirlik turizm yoğunluğunun yönetilmesi amaçlanmıştır. Kruvaziyer ziyaretçi sayısının günlük 4.500 kişi veya aynı anda iki gemiyle sınırlandırılması da tarihî kent merkezindeki turizm baskısını azaltmaya yönelik uygulamalar arasında yer almıştır.

Dubrovnik’te kamusal parkların yenilenmesi, yol kenarlarının yeşillendirilmesi ve olgun ağaçların dikilmesi yoluyla kentsel ısı etkisinin azaltılması ve tarihî peyzajın korunması hedeflenmiştir. Kent, Hırvatistan’da Plastik Akıllı Şehirler (Plastic Smart Cities) girişimine katılan ilk şehir olmuş; belediye tarafından desteklenen etkinliklerde ve kamu kurumlarında tek kullanımlık plastiklerin kullanılmasını yasaklamıştır. Toplu taşıma filosuna elektrikli otobüslerin eklenmesi, tarihî yapılarda güneş panelleri ve deniz suyu kaynaklı ısı pompalarının kullanılması da kentin çevresel sürdürülebilirlik uygulamaları arasında yer almıştır.

2026 yarışmasında Dubrovnik’in yanı sıra Geestland, İbiza, Laois, Mariagerfjord, Marmaris, Rebild ve Tartu kısa listeye alınmıştır. Böylece Marmaris, Avrupa Akıllı Turizmin Yeşil Öncüsü yarışmasında kısa listeye giren Türkiye’deki ilk destinasyonlardan biri olmuştur. Dubrovnik, finalistlerin 18-19 Kasım 2025 tarihlerinde Brüksel’de Avrupa Jürisine yaptıkları sunumların ardından 2026 unvanına layık görülmüştür.

Marmaris, 2026 yarışmasına sunduğu uygulamalarda sürdürülebilir tüketim, kaynak verimliliği, akıllı enerji kullanımı, iklim değişikliğine uyum ve yerel toplumun yönetime katılımı üzerinde durmuştur. Marmaris Belediyesinin Sıfır Atık Girişimi kapsamında geri dönüşüm oranının yüzde 30’dan yüzde 70’e yükseltilmesi hedeflenmiş, organik yiyecek artıklarının hayvan yemine dönüştürülmesine yönelik uygulamalar geliştirilmiştir. Kamu binalarının enerji verimliliğinin artırılması ve güneş panellerinin kurulmasının teşvik edilmesi de başvuruda sunulan uygulamalar arasında yer almıştır.

Marmaris’in hazırlamakta olduğu Sürdürülebilir Enerji ve İklim Eylem Planı ile 2050 yılına kadar net sıfır emisyona ulaşılması hedeflenmektedir. Yeşil koridorların oluşturulması ve yangından etkilenen alanlarda toprak stabilizasyonunun sağlanması; kentsel ısının, erozyonun ve denizel ekosistemler üzerindeki baskının azaltılmasına yönelik çalışmalar arasında bulunmaktadır. Yerel halkın toplantılar ve mahalle forumları aracılığıyla yeşil dönüşüm süreçlerine katılması, küçük işletmelere yönelik sürdürülebilirlik eğitimleri verilmesi ve turizmin yıl geneline yayılmasını sağlayacak sezon dışı etkinliklerin geliştirilmesi de Marmaris’in adaylık yaklaşımının bileşenlerini oluşturmuştur.

Avrupa Komisyonu, 2027 yılından itibaren Avrupa Akıllı Turizm Başkenti ile Avrupa Akıllı Turizmin Yeşil Öncüsü yarışmalarını European Capitals of Tourism adı altında birleştirmiştir. Türkçeye “Avrupa Turizm Başkentleri” olarak çevrilebilecek yeni düzenlemede, yarışmaların temel kuralları ve ödül yapısı değiştirilmemiştir. Nüfusu 100.000’in üzerinde olan bir büyük destinasyon ile nüfusu 25.000-100.000 arasında olan bir küçük destinasyon, Avrupa Turizm Başkenti unvanıyla ödüllendirilecektir. Küçük destinasyonlara yönelik kategori, önceki Avrupa Akıllı Turizmin Yeşil Öncüsü yarışmasının sürdürülebilir turizm ve yeşil dönüşüm işlevini devam ettirmektedir.

Avrupa Akıllı Turizmin Yeşil Öncüsü girişimi, küçük destinasyonlarda sürdürülebilir turizm uygulamalarının görünürlüğünün artırılması ve iyi uygulamaların Avrupa ölçeğinde paylaşılması açısından önem taşımaktadır. Girişim kapsamında yalnızca çevresel uygulamalar değil, yerel toplumun turizmden yararlanması, turizmin mevsimsel dağılımı, kaynak verimliliği, yenilikçilik ve uzun dönemli destinasyon stratejileri de dikkate alınmaktadır. Yarışmanın 2027 yılından itibaren Avrupa Turizm Başkentleri çatısı altında sürdürülmesi, akıllı ve sürdürülebilir turizmin büyük ve küçük destinasyonları kapsayan ortak bir Avrupa girişimi içerisinde ele alınmasını sağlamıştır.