Kokpit, bir hava aracının pilotların uçuş aletleri, kumandalar, aviyonik sistemler ve iletişim araçlarıyla etkileşim kurarak uçağın güvenli biçimde yönetilmesini sağladıkları kontrol bölümüdür. Terimin İngilizce karşılığı cockpit olup ticari havacılıkta, özellikle modern ve çok pilotlu yolcu uçaklarının operasyonel ortamını ifade etmek amacıyla flight deck terimi de yaygın olarak kullanılmaktadır.

Kokpit teriminin kökeni XVI. yüzyılın sonlarına kadar uzanmaktadır. İngilizcede başlangıçta horoz dövüşlerinin gerçekleştirildiği küçük ve kapalı arenaları tanımlamak amacıyla kullanılan cockpit sözcüğü, XVIII. yüzyılda İngiliz Kraliyet Donanması tarafından savaş gemilerindeki dar alt güverte bölümlerinden bazılarını ifade etmek üzere kullanılmaya başlanmıştır. Terim daha sonra I. Dünya Savaşı döneminde, pilotun bulunduğu dar ve çoğunlukla açık bölmeyi tanımlamak amacıyla havacılık terminolojisine girmiştir.

Uçak kokpiti; uçuş kontrolü, navigasyon, iletişim, motorların izlenmesi ve uçak sistemlerinin yönetilmesine ilişkin temel insan-makine arayüzünü oluşturmaktadır. Kokpitte bulunan başlıca unsurlar arasında uçuş kumandaları, dümen pedalları, gaz kolları, uçuş ve navigasyon göstergeleri, iletişim sistemleri, motor ve sistem göstergeleri ile Uçuş Yönetim Sistemi (Flight Management System-FMS) gibi bilgisayarlı kontrol birimleri bulunmaktadır. Modern ticari yolcu uçaklarının kokpitleri genellikle kaptan pilot ve yardımcı pilottan oluşan iki pilotlu operasyonlara göre düzenlenmektedir. Sistem yedekliliği, pilot koltuklarının ergonomisi, kumandalara erişilebilirlik ve dış görüş alanı, kokpit tasarımının temel unsurları arasında yer almaktadır.

Havacılığın ilk dönemlerinde kokpitler, sınırlı sayıda mekanik gösterge ve temel uçuş kumandalarının bulunduğu açık veya kısmen kapalı bölmelerden oluşmaktaydı. Teknolojik gelişmelere bağlı olarak kokpitlerde kullanılan uçuş aletleri giderek standartlaştırılmıştır. XX. yüzyılın ortalarında birçok uçakta altimetre, hava hızı göstergesi, durum göstergesi, yön göstergesi, dönüş koordinatörü ve dikey hız göstergesinden oluşan ve “Temel Altı” ya da “Altılı Paket” olarak adlandırılan analog gösterge düzeni yaygın olarak kullanılmıştır.

XX. yüzyılın sonlarına doğru dijital aviyonik sistemlerin gelişmesiyle mekanik ve elektromekanik göstergelerin önemli bir bölümü elektronik ekranlarla değiştirilmeye başlanmıştır. Bu gelişme sonucunda ortaya çıkan ve “cam kokpit” (glass cockpit) olarak adlandırılan tasarım anlayışında uçuş, navigasyon, motor ve sistem bilgileri elektronik uçuş göstergeleri ile çok işlevli ekranlarda bütünleştirilmektedir. Böylece pilotların çok sayıdaki bağımsız göstergeden bilgi toplaması yerine gerekli uçuş bilgilerinin daha bütünleşik ve işlevsel biçimde sunulması amaçlanmaktadır.

Modern kokpitlerde Birincil Uçuş Göstergesi (Primary Flight Display-PFD), Navigasyon Göstergesi (Navigation Display-ND), çok işlevli ekranlar, Uçuş Yönetim Sistemi, otomatik pilot sistemleri, hava trafik kontrolüyle iletişim araçları ve çeşitli ikaz sistemleri temel aviyonik bileşenler arasında yer almaktadır. Bazı uçaklarda kullanılan baş üstü gösterge sistemleri (Head-Up Display-HUD) ise hız, irtifa, uçuş yönü ve diğer temel uçuş bilgilerini pilotun ön görüş alanına yansıtarak pilotun dış ortamdan bakışını ayırmadan gerekli verileri takip etmesine olanak sağlamaktadır.

Kokpit tasarımı, havacılıkta insan faktörleri ve uçuş emniyeti açısından önem taşımaktadır. Tasarım sürecinde pilotların fiziksel özellikleri, görüş alanları, kumandalara ulaşma mesafeleri, ekranların konumu, bilgi sunum biçimleri ve çalışma yükleri dikkate alınmaktadır. Antropometrik tasarım ilkeleri, farklı fiziksel özelliklere sahip pilotların uçuş kumandalarına ve göstergelere uygun biçimde erişebilmesini amaçlamaktadır. Kokpit içerisindeki ekran ve kumandaların yerleşimi ise pilotların gerekli bilgileri hızlı ve doğru biçimde algılamasını sağlayacak şekilde düzenlenmektedir.

Kokpit tasarımına ilişkin akademik çalışmalar özellikle insan faktörleri, bilişsel ergonomi ve insan-makine etkileşimi üzerinde yoğunlaşmaktadır. Göz izleme çalışmalarında pilotların göstergeler arasındaki görsel tarama davranışları incelenmekte; ekran ve kumanda yerleşimlerinin dikkat dağılımı, iş yükü ve tepki süresi üzerindeki etkileri değerlendirilmektedir. Baş üstü gösterge sistemleri gibi teknolojiler pilotun durumsal farkındalığını artırabilmekle birlikte, belirli bilgilere aşırı yoğunlaşılması sonucunda ortaya çıkabilen algısal tünelleme gibi bilişsel sorunlar da araştırılmaktadır.

Modern kokpit teknolojilerinde bilgi yönetimi ve otomasyon önemli bir yere sahiptir. Uçuş sistemlerinin giderek daha fazla otomatikleştirilmesi pilotların rutin iş yükünü azaltırken otomasyonun izlenmesi, sistem durumunun doğru anlaşılması ve gerektiğinde manuel kontrole geçilmesi gibi yeni insan faktörleri sorunlarını da beraberinde getirmektedir. Bu nedenle çağdaş kokpit tasarımında yalnızca teknik sistemlerin geliştirilmesine değil, pilotların bilişsel kapasiteleri ve operasyonel gereksinimleriyle uyumlu insan-makine etkileşiminin oluşturulmasına da önem verilmektedir.

Özellikle kalkış, yaklaşma, iniş ve olağan dışı durumlar gibi yüksek iş yükünün ortaya çıktığı uçuş aşamalarında pilotlara sunulan bilginin miktarı ve önceliklendirilmesi uçuş emniyeti açısından önem taşımaktadır. Bu doğrultuda geliştirilen uyarlanabilir ikaz ve bilgi sistemleri, operasyonel duruma göre gerekli bilgilerin önceliklendirilmesini ve bilgi aşırı yükünün azaltılmasını amaçlamaktadır. Günümüzde kokpit, yalnızca uçağın kumanda edildiği fiziksel bir bölüm olmaktan çıkmış; pilot, otomasyon, aviyonik sistemler ve uçuş çevresi arasındaki etkileşimin yönetildiği bütünleşik bir operasyon merkezi niteliği kazanmıştır.