Ritüel, antropoloji, sosyoloji ve halk bilimi disiplinlerinde toplumsal yaşamın sembolik örgütlenişini açıklamak için kullanılan temel kavramlardan biridir. Latince ritus sözcüğünden türeyen terim, belirli kurallara bağlı olarak tekrarlanan, kolektif katılımla gerçekleştirilen ve gündelik davranışlardan ayrışan törensel pratikleri ifade eder. Bu pratikler, toplumsal ilişkileri düzenleyen anlam kalıpları üretir; kutsallık atfı, resmiyet ve sembolik yoğunluk sayesinde bireysel eylemleri ortak kültürel çerçeveye bağlar.

Ritüelin kuramsal temelleri, insan yaşamındaki statü değişimlerini kültürel süreçler olarak ele alan geçiş ritüelleri modeliyle sistematik bir açıklama kazanmıştır. Van Gennep, doğumdan ölüme uzanan dönüşümleri ayrılma, eşik ve yeniden katılım evreleriyle çözümleyerek ritüellerin bireyi bir toplumsal konumdan diğerine taşıyan düzenleyici bir işlev üstlendiğini göstermiştir (van Gennep 1960). Turner, bu modeli geliştirerek eşiksellik ve communitas kavramları üzerinden ritüel süreçlerinin katılımcılar arasında geçici bir eşitlik ve dayanışma duygusu yarattığını, böylece kolektif aidiyet bilincini güçlendirdiğini belirtmiştir (Turner 1969).

Ritüelin kutsallık boyutu, Eliade tarafından zaman ve mekân kavramlarıyla ilişkilendirilmiştir. Eliade’ye göre ritüeller, mitik başlangıçları yeniden canlandırarak profan zamanı kesintiye uğratır ve katılımcıları kutsal bir zamansallık içine yerleştirir; bu nedenle ritüel deneyimi tarihsel akıştan çok döngüsel bir zaman anlayışına dayanır (Eliade 1959). Bu yaklaşım, dinî törenlerin, mevsimlik şenliklerin ve ziyaret pratiklerinin kültürel anlamını çözümlemede açıklayıcı bir çerçeve sunmaktadır.

Daha sonraki çalışmalar, ritüeli yalnızca dinî içerikle sınırlamayıp kültürel performans bağlamında ele almıştır. Bell, “ritüelleştirme” kavramıyla bazı davranışların diğerlerinden ayrıştırılarak özel anlam ve otorite kazanması sürecine dikkat çekmiş; bu sayede yemek paylaşımı, anma törenleri ya da gündelik uygulamalar da ritüel çerçevesinde değerlendirilebilir hâle gelmiştir (Bell 1997). Kültürel bellek yaklaşımı ise ritüellerin geçmişe ait bilgi ve değerlerin aktarımında işlev gördüğünü, tekrar eden performanslar aracılığıyla toplumsal hafızayı canlı tuttuğunu ortaya koymaktadır (Assmann 2011).

Türk halk bilimi literatürü, ritüeli somut olmayan kültürel mirasın temel bileşenlerinden biri olarak ele almaktadır. Oğuz (2013), ritüel ve törenleri kültürel aktarımın sürekliliğini sağlayan performans biçimleri şeklinde değerlendirirken; Aça (2019) bu pratikleri bağlam ve işlev ekseninde halk biliminin temel inceleme alanları arasında konumlandırmaktadır. Bayat (2015, 2017), Türk mitolojik sistemi ve halk inançları çerçevesinde kutsal mekân, adak ve ziyaret uygulamalarının ritüel niteliğini ortaya koymuş; Ekici (2016) ritüellerin saha araştırmalarında bağlamsal ve işlevsel yöntemlerle ele alınması gerektiğini vurgulamıştır. Geçiş dönemlerine ilişkin çalışmalar (Karadağ 2018), kutsal mekân ve ziyaret pratiklerini konu alan araştırmalar (Kaplan 2019) ile halk hekimliği, dua ve inanç temelli uygulamaları inceleyen güncel saha verileri (Ayaz 2019, 2020, 2021), ritüellerin Anadolu’da güncel yaşam içinde varlığını sürdürdüğünü göstermektedir.

Bu çerçevede Türk halk kültüründe ritüeller; doğum, evlilik ve ölüm törenleri; Hıdırellez ve Nevruz gibi mevsimlik kutlamalar; türbe ziyaretleri, adak ve kurban uygulamaları; imece, sofra adabı ve kış hazırlıkları gibi gündelik pratikler etrafında çeşitlenmektedir. Sözlü anlatımlar, müzik, yemek kültürü ve maddi kültür unsurlarıyla birlikte icra edilen bu uygulamalar, toplumsal dayanışmayı pekiştiren çok katmanlı performans alanları oluşturur. Özellikle ritüel yemekler, paylaşım ve bereket sembolizmi aracılığıyla kolektif kimliğin somutlaşmasına katkı sağlar.

Güncel bağlamda ritüeller, kültürel miras politikaları ve kültür turizmi kapsamında yeniden görünürlük kazanmıştır. Yerel şenlikler, dinî ziyaretler ve mevsimlik törenler, toplulukların kimlik temsiline imkân tanıdığı gibi deneyim odaklı turistik çekicilikler de üretmektedir. Bu durum, ritüelin yalnızca geleneksel bir pratik değil; kültürel süreklilik ile yerel kalkınma süreçleri arasında ilişki kuran dinamik bir toplumsal olgu olduğunu göstermektedir.