Kutsal Kitap Kapakları
DOĞAL VE KÜLTÜREL MİRAS DİNSEL KONULAR Dinsel Ritüel
-
2026
Kitap kapakları, başta İncil olmak üzere diğer dinî kitapları korumak amacıyla kullanılmıştır. Bu kapaklar genellikle dikdörtgen bir şekle sahiptir. İki düz levha, açma-kapama mekanizmasını kolaylaştırmak amacıyla birbirine menteşe ile tutturulmuştur.
İncil, İsa’nın varlığını kanıtlayan ve sözlerini insanlığa ulaştıran bir belge niteliği taşır. Böyle önemli bir amaca hizmet eden kitabın, mutlaka özüne değer bir süslemeye sahip olması gerekir. Dolayısıyla kitap kapakları, hem işlevine uygun tasvirlerle hem de süslemesiyle birlikte ele alınmıştır. Genellikle bir kemerin veya çerçevenin içerisinde İsa’nın çarmıha gerilme sahnesi yer alır. Meryem ve aziz figürlerinin dışında haç motifi de kullanılmıştır. Erken Bizans döneminde en çok haç şekilli süslemeler görülmüştür. Bu süslemelere, MS VII. yüzyıla tarihlenen ve Kraliçe Theolinda’ya (589-610) ait bir kitap kapağı örnek olarak gösterilebilir. Altın malzeme kullanılarak oluşturulan bu kitap süslemesi, oldukça dikkat çekicidir.
Kitap kapaklarının ön kısımları genellikle görkemli görünecek şekilde düzenlenmiştir. Bu düzenleme, değerli malzemelerin (gümüş, altın, akik, fildişi vb.) ve ince tekniklerin bir araya getirilmesiyle oluşturulmuştur. Orta Bizans döneminde, özellikle fildişi kullanılarak oluşturulan kitap kapakları Batı’da çok yaygın biçimde kullanılmıştır. Kapakların ortasına yerleştirilen bu fildişi panolar, diptikonlardan uyarlanmıştır. Fildişi kitap kapaklarının ne zaman kullanılmaya başlandığı tam olarak tespit edilemese de erken döneme tarihlenen beş parçalı diptikonların, MS V. ve VI. yüzyılın başlarından itibaren kitap kapağı olarak da kullanıldığı düşünülmektedir.
Kitap kapaklarının ilk örnekleri değerli kumaşlara sarılarak oluşturulmuştur. Ayrıca Poitiers’de Aziz Radegundis’in (519-587) ahşap kürsüsündeki gibi resimli dekorasyona sahip kitap altlıklarıyla birlikte yer alan örnekler de mevcuttur. Bunun yanı sıra Metropolitan Museum’da erken döneme tarihlenen ve malzemesi gümüş olan üç rölyef panel bulunmaktadır. Bunlardan ikisi Aziz Petrus ve Aziz Paulus’u temsil eder (biri asa, diğeri kitap tutmaktadır). Üçüncüsü ise haçı koruyan aynı havarileri göstermektedir. Bu gümüş rölyefler, birçok araştırmacı tarafından kitap kapağı olarak kabul edilmiştir. Orta Bizans döneminde ise kitap kapakları, erken döneme göre oldukça yoğun bir süslemeye sahiptir. Ayrıca altın-mine tekniği ile oluşturulmuş örnekler de mevcuttur. Bu örneklerde İsa, Meryem ve aziz figürleri görülür.
Referanslar
Acara-Eser, M. (2020). Bizans maden sanatı: Dini törenlerde kullanılan (liturjik) eşyalar. Ankara: Bilgin Kültür Sanat.; Elbern, V. H. (1979). Altar implements and liturgical objects. Age of Spirituality: Late Antique and Early Christian Art, Third to Seventh Century içinde (Ed. K. Weitzmann). New York: The Metropolitan Museum of Art / Princeton University Press.; Evans, H., Hallman, R. ve Holcomb, M. (2001). The arts of Byzantium, The Metropolitan Museum of Art Bulletin, 58(4). New York: Met Publications.; Pauline, J. (1990). Creative bookbinding. New York: Dover Publications.; Yıldırım-Ateş, B. (2021). İstanbul Arkeoloji Müzelerinde Bulunan Bizans Dönemi Liturjik Eserler (Doktora Tezi). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Tarihi Anabilim Dalı.
Ayrıntılı bilgi için bakınız
Needham, P. (1979). Twelve Centuries of Bookbindings 400–1600, Londra: Oxford University Press.
