Köprülü Mehmet Paşa Külliyesi, İstanbul’un Fatih ilçesinde, Sultanahmet ile Beyazıt arasında uzanan tarihî Divanyolu üzerinde, Peykhane Sokağı ile kesişen noktada yer alan Osmanlı dönemi külliyesidir. Külliye; dârülkurrâ, türbe, medrese, sebil, çeşme, dükkânlar, kütüphane ve Vezir Hanı’ndan oluşmaktadır. H. 1072 (M. 1661-1662) yılında inşa edilen külliye, daha sonraki yıllarda Vezir Hanı ve kütüphane yapılarının eklenmesiyle tamamlanmıştır. Dârülkurrâ, medrese, türbe, çeşme, sebil ve dükkânlar Sadrazam Köprülü Mehmet Paşa tarafından, Vezir Hanı ve kütüphane ise oğlu Sadrazam Fazıl Ahmet Paşa tarafından yaptırılmıştır. Külliyenin mimarı kesin olarak bilinmemekle birlikte dönemin mimarbaşısı Mustafa Ağa’ya atfedilmektedir.

Külliye, Osmanlı Devleti’nin siyasi ve ekonomik açıdan yeniden toparlanma sürecine girdiği IV. Mehmed döneminde inşa edilmiştir. Köprülü Mehmet Paşa’nın sadrazamlığı sırasında gerçekleştirilen idarî düzenlemeler ve askerî başarılar, mimari faaliyetlere de yansımış; külliye, Köprülü ailesinin devlet yönetimindeki konumunu simgeleyen önemli eserlerden biri hâline gelmiştir. Divanyolu üzerindeki konumu, külliyeyi İstanbul’un en önemli tarihî ve idarî akslarından biri üzerinde yer alan anıtsal yapılardan biri yapmıştır.

Peykhane Sokağı cephesindeki çeşmenin üzerinde bulunan kitabede “Sâhibü’l-hayrât sadr-ı esbak merhum Köprülü Mehmed Paşa” ibaresi ile H. 1072 (M. 1661) tarihi yer almaktadır. Divanyolu’nun genişletilmesi sırasında yenilenen medrese kapısında ise H. 1290 (M. 1873) tarihli bir onarım kitabesi bulunmaktadır. Kütüphanede yer alan H. 1181 (M. 1767), H. 1289 (M. 1872) ve H. 1327 (M. 1909) tarihli kitabeler yapının geçirdiği onarımları belgelemektedir.

Külliyenin merkezinde yer alan dârülkurrâ, aynı zamanda dershane ve mescit işlevi gören kubbeli bir yapıdır. Kitabelerde “Dârülkurrâ-i Latife” olarak anılan yapı, sekizgen plan üzerine oturan kasnaklı kubbesiyle dikkat çekmektedir. Kesme küfeki taşından inşa edilen yapının hem Divanyolu’na hem de medrese avlusuna açılan iki giriş kapısı bulunmaktadır. Yapıda iki katlı pencere düzeni uygulanmış, XIX. yüzyılda gerçekleştirilen müdahaleler sırasında mermer mihrap ve iyon başlıklı sütunlar eklenmiştir. İç mekânda kalem işi süslemeler yer almaktadır.

Türbe, başlangıçta farklı bir konumda bulunmakla birlikte XIX. yüzyılda Divanyolu’nun genişletilmesi sırasında bugünkü yerine taşınarak yeniden inşa edilmiştir. Sekizgen planlı yapı, mukarnas başlıklı mermer sütunlar, at nalı kemerler ve demir şebekelerle süslenmiş açıklıklara sahiptir. Türbede Köprülü Mehmet Paşa, oğlu Fazıl Ahmet Paşa ve eşi Ayşe Hanım medfundur. Türbenin çevresi zamanla genişleyerek bir hazireye dönüşmüştür.

Medrese, “L” planlı bir düzen içerisinde yer alan on hücreden oluşmaktadır. Hücreler revaklarla avluya açılmakta olup her birinde bir kapı ve pencere bulunmaktadır. Külliyenin ticari yapıları arasında yer alan dükkânlar Peykhane Sokağı boyunca sıralanmış, bazıları kubbeli ve bodrumlu mekânlarla genişletilmiştir.

Çeşme, mescidin Peykhane Sokağı’na bakan cephesine bitişik olarak inşa edilmiştir. Mermer malzemeden yapılan çeşmenin sivri kemerli nişi, rûmî motifler, kıvrık dallar ve rozetlerle süslenmiştir. Külliyenin sebili ise günümüze ulaşamamıştır.

Fazıl Ahmet Paşa tarafından külliyeye eklenen Vezir Hanı, Çemberlitaş Hamamı’nın arkasında yer almaktadır. Taş ve tuğla malzemeyle inşa edilen yapı, arazinin eğimine uyum sağlayan düzensiz dikdörtgen planlı bir han olarak tasarlanmıştır. İki katlı revaklı düzeni ve geniş avlusuyla Osmanlı şehir hanlarının önemli örneklerinden biridir. Zaman içerisinde çeşitli değişikliklere uğrayan yapının şadırvan ve mescit bölümleri günümüze ulaşmamıştır.

Kütüphane, Divanyolu üzerinde, günümüzde II. Mahmud Türbesi’nin karşısında yer almaktadır. Fazıl Ahmet Paşa tarafından 1676 yılında yaptırılan yapı, İstanbul’daki ilk müstakil kütüphane binası olarak kabul edilmektedir. Kare planlı ve kubbeli olan yapı, almaşık duvar örgüsü, mermer sütunlu giriş revakı ve kalem işi süslemeleriyle dikkat çekmektedir. Kütüphanede Arapça, Türkçe ve Farsça başta olmak üzere çok sayıda yazma eser muhafaza edilmektedir.

Külliye, tarih boyunca çeşitli müdahale ve onarımlar geçirmiştir. 1871 yılında Divanyolu’nun genişletilmesi sırasında medrese hücrelerinin bir kısmı kaldırılmış, dershane-mescidin giriş saçağı ile sebil ortadan kaldırılmış, türbe ve hazire yeniden düzenlenmiştir. 1894 İstanbul depreminde medrese ve Vezir Hanı zarar görmüş, sonraki yıllarda onarılmıştır. Medrese, Cumhuriyet döneminde farklı işlevlerde kullanılmış; 1985 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı’na tahsis edilmiştir. 1989 yılında tescillenen yapı topluluğu, 1999 Marmara Depremi sonrasında da çeşitli restorasyonlardan geçirilmiştir.

Günümüzde külliye yapılarının büyük bölümü kullanılmaya devam etmektedir. Dershane-mescit ibadete açık olup medrese bölümü Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı tarafından kullanılmaktadır. Türbe ziyarete açıktır. Köprülü Kütüphanesi kültürel miras niteliğiyle korunmakta, dükkânlar ve Vezir Hanı ticari işlevlerini sürdürmektedir. Köprülü Mehmet Paşa Külliyesi, Divanyolu üzerindeki konumu, mimari özellikleri ve Osmanlı kültür hayatındaki yeri nedeniyle İstanbul’un önemli kültürel miras alanlarından biri olarak değerlendirilmektedir.