Gevaş Selçuklu Mezarlığı, Van’ın Gevaş ilçesine bağlı Karşıyaka Mahallesi’nin Hişet mevkisinde yer almaktadır. Yaklaşık 50.000 metrekarelik bir alanı kaplayan mezarlık, sahip olduğu mezar taşları, kitabeler ve bezeme repertuvarı bakımından Van Gölü Havzası’nın önemli Türk-İslam kültür varlıklarından biridir. Alan, 1985 yılında birinci derece arkeolojik sit olarak tescil edilmiştir. Mezarlık alanında bulunan Halime Hatun Kümbeti ile birlikte değerlendirildiğinde, Orta Çağ Türk-İslam sanatının mezar mimarisi ve taş işçiliği bakımından önemli bir kültürel miras alanı niteliği taşımaktadır.

Mezarlıkta bulunan tarihî mezarlar; şahideli, sandukalı ve şahide ile sandukanın birlikte kullanıldığı örneklerden oluşmaktadır. Mezar taşlarının biçim, malzeme, teknik, kitabe ve bezeme özellikleri, alanın sanat tarihi açısından önemini ortaya koymaktadır. Özellikle üçgen prizmatik sandukalar, baş ve ayak şahideleri ile farklı biçimsel özellikler gösteren mezar taşları, Van Gölü Havzası’nda gelişen Orta Çağ mezar taşı geleneğinin Gevaş’taki önemli örneklerini oluşturmaktadır.

Mezar taşlarında bitkisel, geometrik ve sembolik nitelikte zengin bir bezeme repertuvarı görülmektedir. Palmet ve rûmîlerden oluşan bitkisel kompozisyonların yanı sıra rozet, gülbezek, çarkıfelek, kandil ve şamdan gibi motiflere rastlanmaktadır. Yazı da mezar taşlarının bezeme programının önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Kitabelerin kompozisyon içerisindeki düzenlenişi, taş yüzeyinin mimari ve bezeme unsurlarıyla birlikte değerlendirilmesine imkân vermektedir. Bu özellikleriyle mezar taşları, defin geleneğinin birer unsuru olmanın yanı sıra dönemin taş işçiliğini, estetik anlayışını ve süsleme repertuvarını yansıtan sanat eserleri niteliğindedir.

Mezarlıktaki kitabeler, alanın tarihsel gelişiminin belirlenmesinde önemli veriler sunmaktadır. Kitabelerde kişi adları, unvanlar, ölüm tarihleri, dinî ifadeler, ayetler, dualar ve çeşitli metinler bulunmaktadır. İncelenen mezar taşlarında sülüs ve celî sülüs yazı örnekleri görülmektedir. Kitabelerde yer alan tarih kayıtları, mezarlığın kullanım sürecinin belirlenmesine katkı sağlamaktadır. Araştırmalarda XIV. yüzyıla tarihlenen çok sayıda örnek belgelenmiştir. Yeni bulgular, mezarlığın kullanım dönemlerinin daha ayrıntılı biçimde değerlendirilmesine olanak vermektedir.

Gevaş Selçuklu Mezarlığı’ndaki mezar taşlarının biçim ve bezeme özellikleri, Van Gölü Havzası’ndaki diğer tarihî mezarlıklarla ortak özellikler göstermekle birlikte yerel uygulamaları da yansıtmaktadır. Özellikle prizmatik sandukalar bakımından Erciş-Çelebibağı Mezarlığı ile benzerlikler görülmektedir. Bununla birlikte Gevaş’ta karşılaşılan, dört köşesinde sütunce biçimli tepelikler bulunan sandukalar, alanın mezar taşı tipolojisi içerisinde dikkat çeken örnekler arasında yer almaktadır. Bu özellikler, bölgesel sanat ilişkilerinin ve yerel taş işçiliğinin değerlendirilmesine imkân sağlamaktadır.

Mezarlığın tarihsel ve sanatsal çevresinin önemli unsurlarından biri Halime Hatun Kümbeti’dir. Yapı, XIV. yüzyıla tarihlenmektedir. Kare kaide üzerinde çokgen gövdeli olarak yükselen ve piramidal külahla örtülen kümbet, cephelerindeki bitkisel, geometrik ve yazılı bezemeleriyle bölgenin taş işçiliğini yansıtmaktadır. Mezarlık ile kümbetin aynı tarihî çevrede bulunması, alanın Orta Çağ mezar kültürü ve mimarisi açısından bütüncül biçimde değerlendirilmesine imkân vermektedir.

Gevaş Selçuklu Mezarlığı’nda daha önce yürütülen araştırma ve koruma çalışmalarının ardından, 2022 yılında Van Müzesi başkanlığında ve Doç. Dr. Ercan Çalış’ın bilimsel danışmanlığında yeni bir çalışma dönemi başlatılmıştır. Bilimsel araştırma, kazı, belgeleme, koruma ve restorasyon çalışmalarını kapsayan bu dönemde, mezarlık alanının mevcut durumunun belirlenmesine, toprak altında kalan mezarların ortaya çıkarılmasına ve mezar taşlarının belgelenmesine yönelik uygulamalar gerçekleştirilmiştir. Mezar taşları fotoğraflanmış, ölçülmüş ve çizimleri yapılmış; kitabeleri ile bezeme özellikleri kayıt altına alınmıştır. Bunun yanında, zaman içerisinde kırılan, eğilen, toprak altında kalan veya yüzeylerinde biyolojik oluşumlar meydana gelen mezar taşlarının korunmasına yönelik çalışmalar yürütülmüştür.

Mezarlıkta yürütülen çalışmalar, 2025 yılında Cumhurbaşkanlığı kararıyla kazı başkanlığı statüsünde sürdürülmeye başlanmıştır. Doç. Dr. Ercan Çalış başkanlığındaki ekip tarafından kazı, belgeleme, koruma ve restorasyon uygulamalarına devam edilmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığının Geleceğe Miras Projesi ile Türk Tarih Kurumunun sağladığı destekler, alandaki bilimsel çalışmaların kapsamının genişletilmesine katkı sağlamıştır. 

2025 yılı çalışmalarında, daha önce toprak altında bulunan mezarlar tespit edilmiş ve mezar taşlarının korunmasına yönelik zemin blokaj uygulamaları gerçekleştirilmiştir. Alanda yürütülen kazı ve koruma çalışmaları kapsamında ot temizliği, yüzey düzenlemeleri ve belirlenen alanlarda seviye indirme işlemleri yapılmıştır. Bazı mezar taşlarında biyolojik oluşumlara yönelik yüzey temizliği uygulanmış; gerekli görülen örneklerde tümleme ve sağlamlaştırma çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Ortaya çıkarılan mezarlar ve mezar taşları fotoğraf, ölçüm ve çizim yöntemleriyle belgelenmiş; kitabe ve bezeme özellikleri kayıt altına alınmıştır.

Kazı ve koruma çalışmaları sonucunda elde edilen bulgular, Gevaş Selçuklu Mezarlığı’nın yüzeyde görülebilen mezar taşlarının yanı sıra toprak altında da önemli arkeolojik veriler barındırdığını göstermektedir. Ortaya çıkarılan sandukalar ve şahideler üzerindeki kitabeler, bezemeler ve biçimsel özellikler; mezarlığın kronolojisinin, mezar taşı tipolojisinin ve bölgenin sanat çevresinin daha ayrıntılı biçimde değerlendirilmesine katkı sağlamaktadır.

Gevaş Selçuklu Mezarlığı, mezar taşı tipolojisi, taş işçiliği, kitabeleri ve bezeme programının yanı sıra taşıdığı tarihsel ve sosyokültürel veriler bakımından da önemlidir. Kitabelerde bulunan kişi adları, unvanlar ve tarihler ile mezar taşlarının biçim ve bezeme özellikleri, Gevaş’ın tarihsel süreç içerisindeki sosyal ve kültürel yapısının değerlendirilmesine katkı sağlamaktadır. Alanın, Ahlat ve Erciş-Çelebibağı başta olmak üzere Van Gölü Havzası’ndaki diğer tarihî mezarlıklarla birlikte incelenmesi, bölgede gelişen mezar taşı geleneğinin ortak ve yerel özelliklerinin belirlenmesine olanak vermektedir.

Alanda yürütülen kazı, belgeleme, koruma ve restorasyon çalışmaları, mezarlığın kültürel miras değerlerinin korunarak gelecek kuşaklara aktarılmasını amaçlamaktadır. Mezarlığın tarihî mezar taşları, kitabeleri, bezeme repertuvarı ve taş işçiliği ile Halime Hatun Kümbeti’nin oluşturduğu tarihî çevre, alanın kültür turizmi açısından da önemini artırmaktadır. Bu özellikleriyle Gevaş Selçuklu Mezarlığı, Van Gölü Havzası’nın Orta Çağ Türk-İslam sanatını, mezar taşı geleneğini ve tarihsel belleğini günümüze taşıyan önemli kültürel miras alanlarından biridir.

Teşekkür

Gevaş Selçuklu Mezarlığı’nda yürütülen bilimsel araştırma, kazı, koruma ve belgeleme çalışmalarının gerçekleştirilmesine olanak sağlayan kurumsal destek ve katkılarından dolayı T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü bünyesindeki Kazılar Daire Başkanlığı ve Geleceğe Miras Birimine teşekkürlerimizi sunarız. Ayrıca bilimsel araştırmaların desteklenmesi sürecindeki kıymetli katkıları dolayısıyla Türk Tarih Kurumuna teşekkür ederiz.