Modern Kırgız edebiyatının dünyaca ünlü ismi; yazar, gazeteci, çevirmen, siyasetçi ve diplomat Cengiz Aytmatov, 12 Aralık 1928 tarihinde Kırgızistan’ın Talas bölgesinin Şeker Köyü’nde doğmuştur. Babası Törekul Aytmatov, annesi Nagima Hamzayevna Aytmatova’dır. Seçkin bir devlet adamı olan babasının görevi nedeniyle çocukluk yıllarında bir süre Moskova’da bulunmuştur. 1937 yılında babası Törekul rejim tarafından halk düşmanı olarak ilan edilip acımasızca katledilmiş ve Aytmatov daha çocuk yaşta hayatının en büyük travmasını yaşamıştır. Bu zorlu süreçte oldukça bilgili ve kültürlü bir kadın olan babaannesi Ayımkan’ın anlattığı efsane ve masallarla beslenmiş; bu sözlü gelenek, onun yaralı bilincini iyileştiren edebî bir sığınak olmuştur. Aytmatov’un edebî dünyasının şekillenmesinde bu zengin halk kültürünün yanı sıra, okuduğu Rus ve dünya klasikleri ile Gorki Edebiyat Enstitüsü’nde aldığı teorik eğitimin payı büyüktür. Eğitim hayatını İkinci Dünya Savaşı’nın gölgesinde sürdüren Aytmatov, 1942’de okulunu bırakarak köyünde tarım işçiliği, vergi memurluğu ve kolhoz sekreterliği gibi işlerde çalışmıştır. Savaştan sonra eğitimine devam ederek 1953 yılında Frunze Tarım Enstitüsü’nden onur derecesiyle mezun olan Aytmatov, aynı yıl Kırgız Bilimsel Hayvan Araştırmaları Enstitüsü’ndeki çalışmalarını tamamlamıştır.   

Yazın hayatına şiirle başlasa da hocalarının tavsiyesiyle hikâyeye yönelen Aytmatov’un ilk eseri 1952 yılında Pravda Gazetesi’nde yayımlanan Gazeteci Cyuda’dır. Yazarın büyük ilgi gören Cemile adlı hikâyesi 1958 yılında Novy Mir dergisinde yayımlanmıştır. Aytmatov uluslararası alanda şöhreti, bu eserinin Fransız şair Louis Aragon tarafından Fransızcaya tercüme edilmesi ve Avrupa’da yayımlanması ile yakalamıştır. Bu başarısını, 1963 yılında Steplerden ve Dağlardan Hikâyeler adlı kitabıyla kazandığı Lenin Edebiyat Ödülü taçlandırmış; böylece Lenin Edebiyat Ödülü’nü alan en genç yazar ünvanını kazanmıştır. Aytmatov eserlerini Kırgızca ve Rusça yazmıştır. Rusça yazılmış olan eserlerini hemşehrisi Aşım Cakıpbekov Kırgızcaya çevirmiştir. Eserlerinde tema olarak genellikle dostluk, aşk, sevgi, savaş döneminin acıları ve kahramanlıkları ile Kırgız gençliğinin gelenek ve göreneklerine bağlılığını seçen Aytmatov, özellikle Gün Olur Asra Bedel romanında işlediği “mankurt” kavramı üzerinden toplumsal hafıza ve rejim eleştirisi yapmıştır. Eserlerinde kendi deyimiyle “tipik insanı” ortaya koymaya çalışan yazar; milletinin sözlü mirasını modern anlatıyla bütünleştirerek millî hafızayı canlı tutmuştur. Yazarın unutulmaz bazı eserleri şunlardır: Zorlu Geçit (1956), Yüz Yüze (1957), Cemile (1958), İlk Öğretmenim (1962), Toprak Ana (1963), Dağlar ve Bozkır Masalları (1963), Elveda Gülsarı (1966), Selvi Boylum Al Yazmalım (1970), Beyaz Gemi (1970), Fuji Dağı’nın Tepesi (1973), Gün Olur Asra Bedel (1980), Cengiz Han’a Küsen Bulut (1990). Aytmatov 1968’de “Kırgızistan Millî Yazarı” seçilmiştir. Aytmatov eserleri sayesinde ulusal ve uluslararası pek çok ödüle layık görülmüştür: “1963’te Lenin Edebiyat Ödülü, 1968’de Büyük Sovyet Edebiyat Ödülü, 1978’de Sosyalist İşçi Kahramanı Ödülü, 1985’te Hindistan Javaharlal Nehru Ödülü, 1988’de Japonya Doğu Felsefesi Enstitüsü Akademi Ödülü, 1994’te Avusturya Avrupa Edebiyatı Devlet Ödülü, 1997’de Kırgızistan Devlet Kahramanı Ödülü, 1998’de Friedrich Rueckert Ödülü, 2004’te Alexender Men ve Leo Kopelev Ödülü” bunlardan bazılarıdır.

Aytmatov edebî çalışmalarına ek olarak, 1958’de Kırgız Yazarlar Birliği Prezidyumu Üyeliği, 1958’de Sovyet Komünist Partisi Üyeliği, 1962’de Kırgız Sinematografi İşçileri Birliği Birinci Sekreterliği, 1965’te Kırgız Sinemacılar Birliği Başkanlığı, 1966’da SSCB Yüksek Sovyet’i Üyeliği, 1967’de SSCB Yazarlar Birliği Kurulu Üyeliği, 1969’da Asya-Afrika Halkları Kültürel Dayanışma Teşkilatı Başkan Yardımcılığı, 1974’te Kırgız Bilimler Akademisi Üyeliği gibi görevler üstlenmiştir. Kırgızistan Meclisi’nde bir dönem Talas bölgesi milletvekilliği yapan Aytmatov, Sovyetler Birliği’nin son lideri Mihail Gorbaçov’a danışmanlık da yapmıştır. Ayrıca, Rusya ve Kırgızistan adına Lüksemburg, Hollanda ve Belçika gibi Benelüks ülkeleri büyükelçiliği ile UNESCO temsilciliği görevlerini yürütmüştür. Türk dünyasının ortak değeri olarak kabul edilen, Kırgız halkını eserleriyle dünyaya tanıtan ve eserleri 160’tan fazla dile çevrilen Cengiz Aytmatov, 10 Haziran 2008’de Almanya’nın Nürnberg şehrinde 79 yaşında hayatını kaybetmiştir. Usta yazarın cenazesi, Bişkek’teki Ata-Beyit mezarlığına defnedilmiştir.