Letoon

DOĞAL VE KÜLTÜREL MİRAS Antik Kent Kültür Rotası TÜRKİYE'NİN İLLERİ Antalya

(Kumluca, Kaş, Antalya)

Kaş ilçe merkezinin yaklaşık 63 km güneydoğusunda, Patara Antik Kenti'nin kuzeyinde yer alan Letoon, günümüzde Kumluova (Bozoluk) Mahallesi sınırları içerisinde bulunmaktadır. Likya Bölgesi'nin en önemli kutsal merkezlerinden biri olan bu antik kent, Ksanthos, Patara ve Pınara arasında konumlanmış bir tapınak şehri niteliği taşımaktadır. Kentin kuruluşu ve kutsallığına ilişkin farklı mitolojik anlatılar bulunmasına karşın, en yaygın kabul gören rivayete göre Zeus ile Leto'nun birlikteliğinden doğan Apollon ve Artemis burada bulunan bir kaynakta yıkanmıştır. Ancak Leto'nun yöre halkı tarafından buradan uzaklaştırılmak istenmesi üzerine onları cezalandırarak kurbağaya dönüştürdüğüne inanılmaktadır. Likya Birliği'nin ortak dinî merkezi konumundaki Letoon'da ulusal nitelikli dinî festivaller düzenlenmiş, burada görev yapan rahipler ise birliğin başrahipleri olarak kabul edilmiştir (Bean 1998: 62; Gür 2007: 278). Gerçekleştirilen arkeolojik kazılar sonucunda ortaya çıkarılan yazıtlar, mimari kalıntılar ve diğer buluntular, kutsal alanın tarihsel ve dinî önemini açıkça ortaya koymaktadır. Yerleşme, 1841 yılında İngiliz Teğmen Hoskyn tarafından keşfedilmiş; ilk sistemli kazılar ise 1950 yılında Henri Metzger ve daha sonra Christian Le Roy'un başkanlığındaki Fransız araştırma heyeti tarafından yürütülmüştür (Çevik 2021: 218). Söz konusu araştırmalar sayesinde kentin tarihsel gelişimine ilişkin önemli verilere ulaşılmıştır. Elde edilen bulgular, Letoon'daki yerleşim geçmişinin MÖ VIII. yüzyılın sonları ile VII. yüzyılın başlarına kadar uzandığını göstermektedir (Pekman 2012: 247; Sevin 2019: 169).

Kent merkezinde birbirine bitişik konumda inşa edilmiş üç tapınak bulunmaktadır. Bu yapıların, kentin kuruluş efsanesinde adı geçen tanrılar adına yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Batıdaki tapınak Tanrıça Leto'ya, ortadaki Tanrıça Artemis'e, doğudaki ise Tanrı Apollon'a adanmıştır. Leto Tapınağı MÖ 400-380 yılları arasında, Artemis Tapınağı MÖ IV. yüzyılda, Apollon Tapınağı ise MÖ II. yüzyılda inşa edilmiştir (Gür 2007: 278). Tapınakların güneybatısında bir çeşme yapısı yer alırken, kentin kuzey kesiminde iki nefli Hellenistik bir stoa (Antik Yunan mimarisinde sokak veya agoraların kenarında yer alan üstü örtülü sütunlu galeriler) ile arkasını Tümtüm Tepe yamacına yaslayan Helenistik Dönem'e ait bir tiyatro bulunmaktadır. Bu tiyatronun sahne binasının bulunmadığı bilinmektedir (Bean 1998: 63-64). Tapınakların güneybatısında ayrıca MS 117-138 yılları arasına tarihlenen bir nymphaion (Yunan mitolojisinde yer ve suları koruduğuna inanılan su perileri adına inşa edilen anıtsal çeşme yapısı) yer almaktadır. Bu yapının doğusunda ise MS VI. yüzyıla ait bir manastır ile ona bağlı bir şapel bulunmaktadır (Çevik 2021: 218-221; Akurgal 1998: 415-416).

Zaman içerisinde Eşen Çayı'nın taşıdığı alüvyonlar nedeniyle çevrede önce lagün ve bataklık alanlar oluşmuş, ilerleyen süreçte ise bölge tamamen karasal bir karakter kazanmıştır. Eşen Çayı'nın geçirdiği bu jeomorfolojik gelişim evreleri, başlangıçta Letoon için uygun çevresel koşullar oluştururken zamanla alüvyon birikiminin artması yerleşme üzerinde olumsuz etkiler meydana getirmiştir. Şehrin terk edilmesinde söz konusu jeomorfolojik değişimlerin yanı sıra Arap akınlarının da etkili olduğu ve bu nedenle Letoon'un MS VII. yüzyılda terk edildiği kabul edilmektedir (Sür 2007: 281; Öner ve Vardar 2018: 290-294).

Günümüzde Muğla ili sınırları içerisinde yer alan Kumluova Mahallesi'nde bulunan Letoon Antik Kenti, Likya Yolu yürüyüş rotasının önemli duraklarından biridir. 1988 yılında Ksanthos ile birlikte UNESCO Dünya Miras Listesi'ne dâhil edilen yerleşme, Likya Birliği'nin en önemli kutsal merkezlerinden biri olmasının yanı sıra günümüze ulaşan anıtsal yapılarıyla da dikkat çekmektedir. Son yıllarda giderek daha fazla ilgi gören trekking faaliyetleri kapsamında sık kullanılan bir güzergâh üzerinde bulunması, kentin ziyaretçiler tarafından kolaylıkla ulaşılabilen önemli bir kültürel miras alanı olmasını sağlamaktadır (Zayım 2023).

Referanslar

Akurgal, E. (1998). Anadolu Kültür Tarihi. Ankara: TÜBİTAK Yayınları; Bean, G. E. (1998). Eskiçağda Lykia Bölgesi. İstanbul: Arion Yayınevi; Çevik, N. (2021). Lykia Kitabı: Arkeolojisi, Tarihi ve Kültürüyle Batı Antalya. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları (V. Dizi, Sayı 14); Gür, S. (2007). İlk İnsandan Selçuklu’ya Anadolu Uygarlıkları ve Antik Şehirler. İstanbul: Alfa Yayınları; Öner, E. ve Vardar, S. (2018). Eşen Deltası Paleocoğrafyasında Letoon ve Patara’nın Jeoarkeolojisi, Avrasya Sosyal ve Ekonomik Araştırmaları Dergisi (ASEAD), 5(6): 286–312; Sevin, V. (2019). Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası I. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları (VI. Dizi, Sayı 50); Strabon. (2012). Antik Anadolu Coğrafyası (Geographika: Kitap XII–XIII–XIV) (Çev. A. Pekman). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları; Zayım, M. (2023). Antik Dönem Likya Bölgesi ve Şehirlerinin Coğrafi Açıdan Değerlendirilmesi (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.

Konuyla ilgili diğer maddeler için bkz.: