Yerleşim kazısı (Settlement Excavation), geçmiş toplumların yaşamlarını sürdürdükleri yerleşim alanlarını bütüncül bir yaklaşımla incelemeyi amaçlayan arkeolojik bir araştırma yöntemidir. Bu yöntem, yalnızca tekil yapı kalıntılarının veya taşınabilir buluntuların ortaya çıkarılmasına odaklanmak yerine, yerleşmenin mekânsal örgütlenmesini, yapılaşma düzenini ve çevresiyle kurduğu ilişkileri anlamayı hedefler. Bu yönüyle yerleşim kazısı, arkeolojik verilerin mimarlık disipliniyle kesiştiği önemli bir çalışma alanı oluşturmaktadır.

Yerleşim kazılarında temel amaç, bir yerleşmenin zaman içinde geçirdiği gelişim evrelerini, mekânsal değişimleri ve kullanım biçimlerini stratigrafik veriler aracılığıyla ortaya koymaktır. Yapı temelleri, duvar kalıntıları, döşeme seviyeleri, sokak izleri ve açık alan düzenlemeleri gibi mimari unsurlar, yerleşmenin plan şemasının okunmasına olanak tanır. Bu veriler, yalnızca yapıların fiziksel varlığını belgelemekle kalmaz; aynı zamanda toplumsal organizasyon, kamusal ve özel alan ayrımı, üretim ve dolaşım ilişkileri gibi mekânsal kararların da yorumlanmasını sağlar. Bu bağlamda yerleşim kazısı, mimarlık tarihi ve kentsel morfoloji çalışmalarına önemli girdiler sunmaktadır.

XX. yüzyılın başlarından itibaren arkeolojik araştırmalarda anıtsal yapı merkezli yaklaşımların yerini, gündelik yaşam alanlarını da kapsayan daha kapsamlı incelemelerin almaya başlaması, yerleşim kazılarının önemini artırmıştır. Bu süreçte yerleşmeler, yalnızca fiziksel kalıntıların bulunduğu alanlar olarak değil, aynı zamanda kültürel, sosyal ve ekonomik ilişkilerin mekâna yansıdığı çok katmanlı sistemler olarak ele alınmıştır. Mimarlık disiplini açısından bu yaklaşım, tarihsel çevrenin oluşum mantığını ve yapılaşma kararlarının ardındaki mekânsal düşünceyi anlamak açısından büyük önem taşımaktadır.

Yerleşim kazılarından elde edilen mimari veriler, özellikle koruma, restorasyon ve restitüsyon çalışmalarının bilimsel altyapısını oluşturmaktadır. Kazı sırasında belgelenen yapı izleri ve mekânsal ilişkiler, geçmişte var olmuş yapıların ve yerleşme düzeninin yeniden yorumlanmasına imkân tanır. Ancak bu yorumlar, kesin sonuçlar olarak değil, eldeki veriler ışığında geliştirilen bilimsel varsayımlar olarak değerlendirilmelidir. Bu nedenle yerleşim kazısı, mimari koruma ve restorasyon gibi fiziksel müdahalelerden önce yürütülen analitik ve belgesel bir süreç olarak ele alınmakta, koruma kararlarının temellendirilmesinde önemli bir referans noktası oluşturmaktadır.

Yerleşim kazılarına yönelik tartışmalar genellikle kazı faaliyetlerinin geri dönüşsüz niteliği ve açığa çıkarılan alanların korunması sorunları etrafında yoğunlaşmaktadır. Güncel yaklaşımlar, bu sorunlara karşı minimum müdahale ilkesini benimsemekte; ayrıntılı belgeleme, sayısal kayıt ve dijital modelleme yöntemlerini ön plana çıkarmaktadır. Üç boyutlu belgeleme teknikleri ve coğrafi bilgi sistemleri, yerleşim kazılarında elde edilen mimari verilerin daha sağlıklı analiz edilmesini ve uzun vadede yeniden değerlendirilmesini mümkün kılmaktadır. Ayrıca bu veriler, arkeolojik alanların kamusal sunumunda ve kültürel turizm bağlamında doğru ve kontrollü anlatıların oluşturulmasına katkı sağlamaktadır.

Sonuç olarak yerleşim kazısı, arkeoloji ve mimarlık disiplinlerinin ortak bir üretim alanı olarak, geçmiş yerleşmelerin mekânsal kurgusunu anlamaya yönelik temel bir araştırma yöntemidir. Yerleşim dokusunun bütüncül biçimde incelenmesi, yalnızca tarihsel bilginin artırılmasına değil, aynı zamanda kültürel mirasın korunması ve sürdürülebilir biçimde değerlendirilmesine de olanak tanımaktadır.