Rölöve kazısı; mevcut mimari kalıntıların toprak altında kalan kısımlarını açığa çıkararak yapının tam plan şemasını, inşa evrelerini ve yapısal özelliklerini bilimsel yöntemlerle belgelemeyi amaçlayan, koruma ve restorasyon odaklı bir arkeolojik kazı türüdür.

Özellikle tarihî yapılarda zaman içerisinde biriken toprak, dolgu, moloz veya bitkisel örtü, mimari elemanların algılanmasını zorlaştırmakta; bu durum rölöve çizimlerinin yüzeyden yapılan gözlemlerle eksik ya da hatalı üretilmesine neden olabilmektedir. Bu nedenle rölöve kazısı, yapının özgün plan şeması, taşıyıcı sistemi ve mekânsal organizasyonunun ortaya çıkarılmasına hizmet eden tamamlayıcı bir yöntem olarak değerlendirilmektedir. Bu süreç, taşınmaz kültür varlıklarının mevcut durumunun saptanması aşamasında, yapının özgün geometrisine ve tarihsel katmanlarına ulaşmak için gerçekleştirilen müdahaleleri kapsar.

Kavram, Fransızca kökenli “relevé” (bir yapının ölçülerek planının çıkarılması, kaydedilmesi) ve Türkçe “kazı” kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir. Uluslararası literatürde sıklıkla “architectural excavation” veya restorasyon projeleri bağlamında “documentation trenching” olarak ifade edilir. Etimolojik olarak rölöve, “yeniden ayağa kaldırmak veya bir şeyi kayda geçirmek” anlamındaki relever fiiline dayanır. Bu bağlamda rölöve kazısı, sadece toprağın kazılması değil, yapının fiziksel varlığının bilimsel bir kayıtla yeniden inşa edilmesi eylemidir.

Rölöve kazısının temel bileşenleri, bir yapının görünmeyen morfolojik özelliklerini veriye dönüştürmeyi hedefleyen teknik çalışmalardan oluşur. Bu süreçte öncelikli olarak yapının temel pabuçları, duvar kalınlıkları, zemin kaplamaları ve drenaj sistemleri gibi “strüktürel omurgayı” oluşturan unsurlar mercek altına alınır. Kazı süreci, yapının sadece statik çözümlerini anlamakla kalmaz; aynı zamanda farklı dönemlerde yapılan eklemeleri, onarımları ve müdahaleleri ortaya çıkararak yapının tarihini netleştirir. Uygulama bağlamında bu kazılar; sondajlar vasıtasıyla temellerin oturduğu ana kayanın derinliğini saptamak, duvarların orijinal kotlarını belirlemek ve yapının yıkılmış olan bölümlerine ait izleri (temel kanalları) takip etmek amacıyla yürütülür.

Uygulama alanları açısından rölöve kazısı, restorasyon projelerinin tasarım öncesi araştırma safhasında kritik bir rol oynar. Turizm sektöründe ise bu çalışmalar, kültürel mirasın yorumlanması ve sunumu süreçlerinin temelini oluşturur. Bir yapının toprak altındaki gizli kalmış odaları veya avlu düzenlemeleri rölöve kazısıyla gün ışığına çıkarıldığında, o destinasyonun “ziyaretçi deneyimi” zenginleşir. Turizm planlamasında rölöve kazısından elde edilen veriler, yürüyüş rotalarının belirlenmesinde, bilgilendirme tabelalarının içeriğinin oluşturulmasında ve özellikle dijital rekonstrüksiyon modellerinin doğrulanmasında temel veri kaynağıdır. Rölöve kazısının “temizlik kazısından” farkı, sadece yüzeydeki molozu kaldırmak değil, yapının özgün formuna ait bilimsel kanıtları metodolojik bir titizlikle toplamaktır.

Günümüzde rölöve kazıları üzerindeki en büyük tartışma, “müdahale sınırları” üzerinedir. Bazı korumacılar, kazının yapının dengesini bozabileceği endişesiyle fiziksel kazı yerine jeoradar (GPR) gibi tahribatsız yöntemleri savunmaktadır. Ancak güncel eğilim, dijital belgeleme (fotogrametri ve lazer tarama) ile fiziksel rölöve kazısının entegre edilmesidir. Turizm alanında ise rölöve kazısı sonrası açığa çıkan verilerin sergilenme biçimi ön plandadır. Kazılan alanın açıkta bırakılması bozulmaya yol açtığı için, günümüzde “koruma çatıları” veya “cam zemin” uygulamalarıyla kazı buluntularının turizme entegre edilmesi modern bir yaklaşımdır. Bu sayede turistler, bir yapının hem yer üstündeki görsel estetiğini hem de yer altındaki arkeolojik derinliğini aynı anda deneyimleme şansı bulmaktadır.

Sonuç olarak rölöve kazısı, mimari mirasın korunmasına yönelik müdahalelerin sağlıklı biçimde kurgulanabilmesi için vazgeçilmez bir araçtır. Yapının mevcut durumunu doğru biçimde belgeleyen rölöve çalışmaları, ancak bu tür kontrollü kazılarla desteklendiğinde güvenilir ve bütüncül bir nitelik kazanır. Bu yönüyle rölöve kazısı, mimarlık ve koruma disiplinleri arasında köprü kuran, hem teknik hem de kuramsal boyutu olan bir uygulama alanı olarak öne çıkmaktadır.