Herise: Hatay’da Ritüel Temelli Bir Mutfak Geleneği
GASTRONOMİ Etnik Mutfak Mutfak Kültürü Dinsel Ritüel TÜRKİYE'NİN İLLERİ Hatay
(Hatay)
-
2026
Herise yemeği Hatay iline özgü geleneksel bir yemektir. Tarihsel süreçte Yahudi, Hristiyan ve İslam inançlarını benimseyen bununla birlikte dinlerin farklı mezheplerine bağlı toplulukların barış içerisinde yaşadığı kültürel çeşitliliğiyle öne çıkmaktadır. Hatay’daki mevcut farklı beslenme kültürlerinin birleşimi, toplumsal paylaşım ile hoşgörünün artışına olanak sağlamaktadır. Bu yönüyle Herise, Hatay’da yaşayan Arap Alevi topluluklarının dini ritüel temelli yemek kültürü ile tarihsel derinliği kolektif bellek kapsamında aktaran en önemli geleneksel yemeklerdendir. Hatay ilinde yaşayan ve Arap Alevi inancına mensup bireyler için Gadir Hum, Kurban Bayramı, adak törenleri gibi dini ritüeller özelinde kutsal bir yemek olma özelliği taşımaktadır. Sade içeriğine rağmen kullanılan pişirme tekniği herisenin yoğun kıvam kazanmasını sağlamaktadır. Bu sayede besin değerini artırarak dikkat çekici bir yapı oluşturmaktadır.
Herise özellikle dini bayramlar, adak törenleri, ekonomik imkana bağlı olarak cenaze ve hayır yemekleri kapsamında hazırlanarak topluluklara ikram edilmektedir. Bu yönüyle herise sadece mutfak kültürüne ait bir ürün olmanın ötesinde toplumsal dayanışma, yardımlaşma ve ortak kimliği pekiştiren kültürel bir davranış sembolü olarak değerlendirilmektedir. Herise, Hatay’da Arap Alevi’lerin kültürünü benimseyen toplulukların yoğun olarak yaşadığı Antakya, Arsuz, Samandağ, Defne gibi ilçelerde daha yaygındır. Herise dini ritüeller doğrultusunda yapıldığı için kurban eti (dana, koyun / erkek) kullanımının gerekliliği dikkat çekmektedir. Herise büyük kazanlarda kısık ateşte uzun süre dövülerek pişirme tekniği kullanılarak hazırlanan kolektif emeğe dayalı bir yemektir.
Herise’nin yapım aşamasında kullanılacak olan mutfak gereçleri ile kurban eti şahadet getirilerek temizlenir. Herise, buğday ile kırmızı etin uzun süreli pişirilmesiyle hazırlanan bir yemektir. Kurban eti kanından tamamen arındırıldıktan sonra büyük kazanlara konulur ve et kemikten ayrılacak kıvama gelene kadar kısık ateşte pişirilir. Pişirme süresi ortalama beş saattir, devamında ayrı bir kazanda buğday pişirilir. Ardından içerisinde kemikleri ayrılmış et suyu olan kazana buğday ile et eklenir. Herise pişiricisinin yönlendirmeleri doğrultusunda abdestli üç- dört erkek birey şahadet ve dua eşliğinde büyük tahta kaşıklar yardımıyla kısık ateşte uzun süre dövülerek pişirme sürecine devam edilir. Pişirme süreci tamamlanıp dağıtım aşaması yaklaştığında büyük bakır tencerelerde kuyruk yağı iri iri doğranarak kısık ateşte pişirilir. Dağıtım aşamasında verilen herisenin üzerine kimyon ile kuyruk yağı eklenir. Ek olarak Hititler’den kalma Fıtır (Ftir) ekmeği ikram edilir. Bu ekmek çörek otu, tarçın, şumra (rezene) ve zeytin yağı ile yapılan ince ipeğimsi yapıya sahiptir. Fıtır ekmeği yalnızca dini ritüel yemeklerinin eşlikçisi olarak ikram edilmektedir.
Herise, Hatay mutfak kültürü içerisinde Arap Alevi inanç sistemiyle ilişkili ritüel pratikler ve kültürel normlar ekseninde şekillenen geleneksel bir yemektir. Herise farklı kültürel toplumlarda benzer içeriklerle hazırlansa da kullanılan et türü, hazırlık aşamaları, pişirme süresi, servis biçimi ve isimlendirilmesi açısından farklılık göstermektedir. Bu farklılık, yemeğin kültürel ve kolektif bellek ile etkileşim içerisinde şekillenir ve bağlama göre uyarlanabilen bir yapıya sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Herise, Arap Alevi toplulukları ekseninde mutfak uygulamaları aracılığıyla kültürel ve etnik sürekliliğin görünürlük kazandığı sembolik unsurlardan birisi olarak tanınmaktadır. Aynı zamanda Herise, keşkek ve döğme gibi yemekler ile benzerlik gösterdiği için sıklıkla karıştırılmaktadır. Ancak Herise, dini ritüellerle kurduğu ilişki yönüyle benzer yemeklerden ayrışmaktadır. Yapım sürecinde açığa çıkan duyusal ve duygusal deneyimler, farklı kültürel yapılara sahip toplulukların kültürel normları kapsamında yeniden anlamlandırılmaktadır. Bu çerçevede Herise, Arap Alevi topluluklarının inanç temelli ritüel uygulamalarıyla ilişkili olarak şekillenen ve kültürel belleğin aktarımında işlev gören geleneksel bir yemek olarak öne çıkmaktadır. Üretim ve tüketim süreçleri aracılığıyla kolektif kimliğin ve toplumsal sürekliliğin yeniden anlamlandırılması ile beraber üretilmesine de katkı sağlayan kültürel bir unsur özelliği taşımaktadır. Sonuç olarak Herise, ritüel temelli üretim ve paylaşım uygulamalarıyla şekillenen yapısı sayesinde Hatay mutfak mirasının sürekliliğini sağlayan önemli bir gastronomik unsur olarak değerlendirilmektedir. Bu bağlamda, Herise’nin turizm uygulamalarında yerel kimliği yansıtan bir kültürel temsil aracı olarak ele alınması, akademik çalışmalarda çok disiplinli yaklaşımlarla incelenmesi ve gastronomi alanında özgün bir miras unsuru olarak aktarılması önerilmektedir.
Referanslar
Dölek, İ. (2022). Hatay (Arap) alevilerinde kutsal bir zaman olarak Gadir-i Hum Bayramı ve kutlama gelenekleri, Antakiyat, 5 (2): 186-208; Mirzaoğlu, F. G. ve Bezgin, A. (2022). Hatay yöresi Herise/Keşkeğin ortaya çıkış hikâyeleri ve toplumsal işlevleri üzerine bir inceleme, S. Baş, K. Temizer ve H. Soylu (Ed.), 2. Uluslararası Kültür, Sanat ve Toplum Sempozyumu Tam Metin Kitabı içinde (s. 512-522). Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Yayınları; Şahin, K. (2010). Dini kimliğin inşasında kutsal ve tabu olan yiyecek ve içeceklerin işlevleri: Antakya örneği (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antropoloji Anabilim Dalı; Budak, S. (2021). Antakya’da herise geleneği, Hatay Mutfak Kültürü, (14): 7-10.
