Fonksiyonel gıda, yalnızca enerji ve temel besin ögelerini sağlamakla kalmayıp, aynı zamanda insan sağlığını destekleyici ek yararlar sunduğu kabul edilen gıdaları ifade eden bir kavramdır. Bu yaklaşım, beslenme ile sağlık arasındaki ilişkinin bilimsel olarak daha iyi anlaşılmasıyla birlikte gastronomi ve gıda alanında giderek daha fazla önem kazanmıştır. Fonksiyonel gıdalar, ilaç veya takviye ürünlerden farklı olarak günlük beslenme düzeni içinde yer alan gıda formunda sunulmaktadır.

Fonksiyonel gıda kavramı ilk kez 1980’li yıllarda Japonya’da sistematik bir çerçeve içinde ele alınmıştır. Bu dönemde geliştirilen ve “özel sağlık amaçlı gıdalar” olarak tanımlanan ürünler, fonksiyonel gıda yaklaşımının kurumsal temellerini oluşturmuştur. Zamanla bu anlayış Avrupa ve Kuzey Amerika’da da yaygınlaşmış; beslenme bilimi, halk sağlığı ve gıda teknolojileri alanlarında çok disiplinli bir araştırma konusu hâline gelmiştir.

Fonksiyonel gıdaların içeriği, doğal olarak sağlıkla ilişkili bileşenler içeren gıdalar ile belirli özellikleri artırılmış veya azaltılmış ürünleri kapsamaktadır. Bu gıdalar; prebiyotikler, probiyotikler, diyet lifleri, antioksidanlar, omega yağ asitleri ve çeşitli biyoaktif bileşenler içerebilmektedir. Fonksiyonel gıdaların, bağışıklık sistemini destekleme, sindirim sağlığını iyileştirme ve kronik hastalık risklerini azaltmaya katkı sağlama potansiyeline sahip olduğu kabul edilmektedir. Bununla birlikte bu etkiler, dengeli ve çeşitli beslenme çerçevesinde değerlendirilmektedir.

Gastronomi alanında fonksiyonel gıdalar, sağlıklı yaşam eğilimlerinin güçlenmesiyle birlikte mutfak uygulamalarında ve menü planlamalarında daha görünür hâle gelmiştir. Yerel ve geleneksel ürünlerin fonksiyonel özelliklerinin öne çıkarılması, gastronomik kimliğin korunması ile sağlık odaklı yaklaşımların bir araya gelmesini sağlamaktadır. Bu durum, gastronomi turizmi açısından da yeni deneyim alanları yaratmakta ve destinasyonların sürdürülebilirlik temelli imajlarını güçlendirmektedir. Bu çerçevede fonksiyonel gıdalar, sağlık ve iyi yaşam odaklı turizm türlerinin gelişiminde, destinasyon mutfaklarının farklılaşmasını destekleyen ve gastronomi turizmine katma değer sağlayan bir unsur olarak da değerlendirilmektedir.

Fonksiyonel gıdalarla ilgili tartışmalar ise kavramın sınırları ve sağlık iddialarının doğruluğu üzerinde yoğunlaşmaktadır. Bazı görüşler, fonksiyonel gıdaların pazarlama söylemleriyle aşırı vurgulanmasının tüketici algısını yanıltabileceğini savunmaktadır. Bu nedenle fonksiyonel gıdalar, bilimsel kanıtlara dayalı, şeffaf ve etik bir çerçevede ele alınması gereken bir gastronomi konusu olarak değerlendirilmektedir.