Önemli bir antik Likya kenti olan Olympos, Antalya’nın Kumluca ilçesine bağlı bir yerleşimdir. Adını Tahtalı Dağı’ndan alan Olympos’un Antalya’ya uzaklığı 87 kilometre, Kumluca’ya uzaklığı ise 28 kilometredir. Çıralı ve Adrasan arasında kalan Olympos, civarındaki doğal ve tarihi güzellikler açısından da oldukça değerli bir yerleşimdir. Olympos’u diğer sahil diğer yerleşimlerinden farklı kılan özellikleri antik kentin içinden geçilerek ulaşılan plajı, plajın caretta caretta kamlumbağalarının yuvalama bölgelerinden biri olması, efsanevi Yanartaş’a (Chimera) yakın olması, konaklama tesisleri ve bölgeyi tercih eden turist tipidir. Olympos bir örenyeri statüsünde olduğu için doğal güzelliğini korumaya devam eden ve hem kültür-tarih hem de güneş-deniz-kum turizmine cevap veren bir özelliktedir.

Olympos antik kentinde yer alan kalıntılar kenti ikiye bölen Akçay’ın (Olympos Çayı) iki yanında uzanmaktadır. Antik kentin en önemli unsurlarından biri liman anıtsal mezarlarıdır. Antik kentin sahille buluştuğu noktada, bu lahitlerin en önemlileri arasında yer alan Kaptan Eudemos’un yazıtı yer almaktadır. Olympos’un doğusunda, sahilden 300 metre ileride Caretta carettaların yumurta bıraktıkları bir alan bulunmaktadır. Bu nedenle, mayıs-eylül ayları arasında sahilin bu bölgesinde koruma alanları oluşturuluyor, bu alanlar gönüllüler tarafından korunmaktadır.

Olympos’un birkaç kilometre güneybatısındaki Çakaltepe’nin güney yamacından devamlı olarak alevler çıkmaktadır. Bu noktaya Yanartaş denilmektedir. Özellikle geceleri etkileyici bir görüntüye sahip olan bu doğa olayı aslında bölgede yaşanan büyük depremler sonucu sıkışan metan gazının aynı noktadan yüzeye ulaşması sonucu oluşmaktadır. Lykia’da yaşayan ve ağzından ateş püskürdüğüne inanılan Khimaira Canavarı ile özdeşleşen bu doğa olayı dolayısıyla Olympos, Bellerophontes efsanesine ev sahipliği yapmaktadır.

Bir vadi üzerinde kurulan Olympos’ta konaklama tesisleri çoğunlukla ağaç evler, bungalovlar ve çadır kamplarından oluşmaktadır. Bu yapısıyla genelde genç-orta yaşlı sırt çantalı turistlerin ziyaret ettiği bir destinasyondur. Özellikle yabancı kaynaklarda hippi rotasında sıcak bir nokta/durak olarak bilinmektedir. Bunun sebebinin özellikle 1990’lı yıllarda bölgeyi sırt çantalarıyla ziyaret eden Avustralyalı turistler olduğu düşünülmektedir.

Olympos’ta yapılabilecek birçok aktivite bulunmaktadır. Öncelikle antik kentte yer alan nekropol, tiyatro, hamam, Deliktaş, akropol ve piskopos evi gibi önemli kalıntılar ziyaret edilebilmektedir. Olympos’ta konaklarken, ziyaretçiler yöreye ait olan kavunlu dondurma ve kaktüs inciri gibi yerel lezzetleri de tadabilmektedir. Ayrıca birçok yürüyüş rotası bulunmaktadır. Bunlardan bazıları Tahtalı Dağı, Çıralı-Tekirova, Yanartaş-Ulupınar Deresi, Ulupınar Köyü-Üçoluk Yaylası, Çıralı-Korykos, Musa Dağı, Adrasan-Gelidonya Feneri, Karaöz-Gelidonya Feneri, Sazak Koyu, Adrasan Koyu-Kızıl Dağ rotalarıdır. Bölgede aynı zamanda dağ tırmanışı, dalış, tekne gezileri, paragliding ve 4x4 araç turları da yapılmaktadır.

Antalya'nın Kumluca ilçesi sınırları içerisinde yer alan Olympos, Tahtalı Dağı'na yaklaşık 10 km mesafede bulunmaktadır. Antik kente, Antalya-Kumluca kara yolundan güney yönüne ayrılan güzergâh izlenerek ulaşılmaktadır. Antalya kent merkezine yaklaşık 90 km uzaklıkta bulunan yerleşme, günümüzde Olympos Millî Parkı içerisinde kalmakta ve sit alanı statüsüyle korunmaktadır. Caretta carettaların önemli yumurtlama sahalarından biri olan Olympos, aynı zamanda kamp alanları, bungalovları ve ağaç evleriyle dikkat çekmektedir. Alternatif turizm olanakları bakımından uzun yıllardır ilgi gören Olympos, sahip olduğu bu potansiyeli günümüzde de korumaya devam etmektedir. Olympos Çayı (Akçay) boyunca uzanan ve antik kalıntılar arasından ilerleyen patika yol, ziyaretçileri doğal güzelliğiyle öne çıkan sahil kesimine ulaştırmaktadır. Arkwright, Lycian and Phrygian Names adlı eserinde, "Yüksek Dağ" anlamına gelen Olympos adının Likya kökenli olmayıp Yunanca kökenli olduğunu ifade etmektedir. Olympos'un ilk yerleşim alanının Musa Dağı üzerinde bulunduğu kabul edilmektedir. Kıyıda bulunan Olympos Limanı'nın yerleşim geçmişi ise MÖ IV. yüzyıla kadar uzanmaktadır (Akşit 2008: 271, 273).

Kentin mekânsal gelişimi Olympos Çayı'na göre biçimlenmiş, çayın iki yakası arasında ulaşım ise üzerine inşa edilen bir köprü aracılığıyla sağlanmıştır. Günümüzde bu köprüden yalnızca ayaklarına ait kalıntılar ulaşabilmiştir (Zayım 2023). Akarsu ekseninde şekillenen bu yerleşim düzeni, Likya kentlerinde yaygın biçimde karşılaşılan bir özellik değildir. Liman doğrultusunda uzanan ana cadde, kentin merkezinden geçerek yerleşim alanının sonuna kadar devam etmektedir. Liman surları da bu cadde boyunca uzanmış, ancak günümüze yalnızca bazı kalıntıları ulaşabilmiştir. Kayıtlardan, söz konusu duvarların Hellen Dönemi'nden sonra Bizans Dönemi'nde de onarılarak kullanılmaya devam ettiği anlaşılmaktadır. Kentin güneyinde ve kuzeyinde iki ayrı kale bulunmaktadır. Güney kesimde yer alan yapı "Ceneviz Kalesi", kuzeyde bulunan yapı ise "Akropol Kalesi" olarak adlandırılmaktadır. Tiyatro, derenin güneyindeki Seper Dağı'nın eteklerinde inşa edilmiş ve İmparator Hadrianus'a ithaf edilmiştir. Kentin kuzeyinde yer alan ve MS II. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenen tapınak ise Roma İmparatoru Marcus Aurelius adına yapılmıştır. Tapınağın yakınında bulunan bir diğer lahit, Kaptan Eudemos için inşa edilmiştir (Çevik 2021: 469). Günümüzde bu lahit Antalya Müzesi'nde sergilenmektedir. Kentin büyük hamamı güneydoğu kesiminde bulunmaktadır. MS 78 yılında inşa edildiği bilinen bu yapının güneydoğu ucunda küçük bir hamam, Olympos Çayı'nın kuzey kıyısında ise Orta Çağ'a ait başka bir hamam yer almaktadır. Geniş bir nekropol alanına sahip olan kentte toplam 354 mezar tespit edilmiştir. Olympos nekropolünde bulunan mezarlar, Likya Bölgesi'nde yaygın olarak görülen mezar mimarisinden farklı özellikler taşımakta olup Kilikya kültürünü yansıtan örneklerle benzerlik göstermektedir. Liman Caddesi'nin kuzeybatısında, su kanalının arka bölümünde konumlanan anıt mezarın ise Likya Birliği'nde lykiarkh (birlik başkanı) olarak görev yapan Arkhepolis'in aile mezarlığına ait olduğu bilinmektedir. Arkhepolis'e ait lahit günümüzde Antalya Müzesi'nde sergilenmektedir (Çevik 2021: 469-471; Arkwright 1918: 48-54).

Doğu Likya'nın önde gelen kentlerinden biri olan Olympos, ilk olarak 1812 yılında Kaptan Beaufort tarafından bilim dünyasının dikkatine sunulmuştur. Likya Birliği içerisinde üç oy hakkına sahip altı büyük kentten biri olarak önemli bir konuma sahiptir. MÖ II. yüzyıla tarihlenen kent sikkeleri de Olympos'un birlik içerisindeki ayrıcalıklı konumunu ortaya koymaktadır. Beaufort'un ardından Leake (1825), Cramer (1832), Fellows (1840), Spratt ve Forbes (1847), Texier (1862) ve Newton (1865) gibi birçok araştırmacı kenti incelemiştir. Türk bilim insanları tarafından yürütülen araştırmalar ise 1999 yılında Parman ile başlamış, 2005 yılından itibaren Prof. Dr. Yelda Olcay Uçkan başkanlığında sürdürülmektedir.

MÖ I. yüzyılda Akdeniz korsanlarının önemli merkezlerinden biri durumunda bulunan Olympos, dönemin en güçlü korsan liderlerinden Zeniketes'in hâkimiyetinde kalmıştır. Strabon, kenti Zeniketes'in kalesi olarak tanımlamaktadır. Güçlü donanması ve askerî kuvveti sayesinde uzun süre bölgedeki etkinliğini sürdüren Zeniketes'in kontrolündeki şehir, korsan faaliyetlerinin önemli merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Phaselis ve Olympos'un korsanlara karşı yeterince sert bir tutum sergilememeleri nedeniyle MÖ 130 yılında Likya Birliği üyeliğinden çıkarıldıkları bilinmektedir. MÖ 78 yılında ise Isauricus unvanıyla tanınan Roma komutanı Servilius, kenti korsanlardan temizleyerek Roma egemenliğine dâhil etmiştir (Akşit 2008: 271-272).

Roma hâkimiyetinin sağlanmasının ardından kent yeniden güvenli bir ortama kavuşmuş ve gelişme sürecine girmiştir. Aynı dönemde Olympos, koruyucu tanrısı Hephaistos ile ilişkilendirilen Khimaira (Yanartaş-Çıralı) efsanesi sayesinde de ün kazanmıştır. Stratejik konumu nedeniyle önemini koruyan kentte, Hadrianus Dönemi'nde yerleşimin yaklaşık 4-5 km aşağıdaki liman kesimine taşındığı ve bu alanın Korykos adıyla anıldığı anlaşılmaktadır. Bu değerlendirmeye göre kıyıdaki yerleşim, MS I. yüzyılda Korykos adıyla anılmayı sürdürmüş, Hadrianus Dönemi'nde ise Olympos adını almıştır. Dağ üzerindeki eski yerleşmenin ise Hadrianopolis olarak adlandırıldığı kabul edilmektedir. Bununla birlikte, Patara Yol Anıtı'nda yer alan bu bilgilere ilişkin araştırmacılar arasında kesin bir görüş birliği sağlanamamış olup konu üzerindeki tartışmalar devam etmektedir (Çevik 2021: 467).

MS 43 yılında Roma İmparatorluğu egemenliğine giren Olympos, daha sonra İmparator Vespasianus döneminde Pamfilya ile aynı idari düzen içerisinde yer almasına rağmen kent halkı Likyalı kimliğini sürdürmeye devam etmiştir. MS 141 yılında meydana gelen büyük deprem, Likya Bölgesi'ndeki diğer yerleşmelerde olduğu gibi Olympos'ta da ağır tahribata yol açmıştır. Kentin yeniden ayağa kaldırılmasında Rhodiapolisli hayırsever Opramoas'ın sağladığı maddi destek önemli rol oynamış, bu katkılar sayesinde yeniden imar çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Ancak MS III. yüzyılda Roma İmparatorluğu'nda yaşanan ekonomik bunalım, bölgeyi de olumsuz yönde etkilemiş; buna bağlı olarak güvenlik sorunları artmış ve eşkıyalık faaliyetleri yeniden yaygınlık kazanmıştır. Bu gelişmeler üzerine Roma yönetimi, bölgenin savunmasını güçlendirmek amacıyla karakollar ve askerî garnizonlar kurmuştur. Bizans Dönemi'nde yeniden refah seviyesine ulaşan Olympos'ta, IV. yüzyılda Hristiyanlığın resmen benimsenmesiyle birlikte Methodios kentin ilk piskoposu olmuş; aynı zamanda Likya Bölgesi piskoposluğu görevini de üstlenmiştir (Akşit 2008: 272-273).

MS 542 yılında meydana gelen büyük veba salgını Olympos'u da etkisi altına almış, VII. yüzyılda başlayan Arap akınları ise kentin gerileme sürecini hızlandırmıştır. Arap donanmasının 655 yılında Finike Körfezi'nde Bizans kuvvetlerini mağlup etmesinin ardından bölge yoğun yağma hareketlerine sahne olmuş ve birçok yerleşim tahrip edilmiştir. 1056 yılına gelindiğinde Türkmen göçleriyle birlikte bölge yeniden canlanmaya başlamıştır. 1207 yılında Selçuklu egemenliğine giren Olympos, Orta Çağ boyunca Venedikliler, Cenevizliler ve Rodos Şövalyeleri tarafından kullanılan önemli bir uğrak noktası olmuştur. Osmanlı Devleti'nin Akdeniz'de siyasi ve askerî üstünlüğü sağlamasının ardından bölge daha güvenli bir yapıya kavuşmuş, ancak kent zamanla eski önemini yitirerek XV. yüzyılda tamamen terk edilmiştir (Strabon, Çev. Pekman 2012: 245-248; Sevin 2019: 176-177).