Meryem Ana Manastırı, Mardin ilinin Midyat ilçesine bağlı Anıtlı Köyü’nde (Süryanice adıyla Hah) yer almakta olup, köyün güneybatısında, ana giriş aksı üzerinde konumlanmıştır. Bu konum, manastırın yerleşim içindeki merkezi rolünü vurgulamakta ve yapının hem fiziksel hem de sembolik olarak köy yaşamındaki önemini ortaya koymaktadır.

Yüzyıllar boyunca Tur Abdin bölgesinin Metropolitlik merkezi olarak hizmet veren manastır, Süryani Ortodoks cemaatinin en eski ve en kutsal mekânlarından biri olarak kabul edilmektedir. Batılı sanat tarihçileri tarafından “Süryani Mimarisi’nin Mücevheri” olarak nitelendirilen yapı, zarif mimarisi ve özgün süsleme repertuarıyla bölgenin simgesel dini yapılarından biri haline gelmiştir. Kenger yaprakları, korent tarzı sütun başlıkları, Grek haçları, deniz kabukları ve kubbeler arası motifler gibi süsleme unsurları, yapının estetik ve ikonografik değerini pekiştirmektedir.

Gertrude Bell tarafından VIII. yüzyıla tarihlenen yapı, mimari tarzı, tuğla örgü teknikleri ve süslemeleriyle Arap fetihlerinden sonraki bir döneme işaret etmektedir. Temel seviyesinde kullanılan blok taşlar, yapının daha eski bir kilise ya da yapının kalıntıları üzerine inşa edildiğini göstermektedir. Marlia Mundell Mango, yapının ilk olarak hangi aziz ya da azizeye adandığına dair kesin bir bilgi bulunmadığını belirtmektedir. Bu tarihsel belirsizlik, Süryani sözlü geleneklerinde aktarılan efsaneleri daha anlamlı kılmaktadır.

Süryani anlatılarına göre, manastır Hz. İsa’nın doğumuyla aynı döneme tarihlenen kadim bir yapıdır. “Yoldath Aloho” (Tanrı Anası) adıyla anılmasının kökeni, doğudan gelen 12 kralın Kudüs’e giderken Hah kralı Hanna’ya uğraması ve dönüşte getirdikleri kutsal bezin mucizevi biçimde on iki madalyona dönüşmesiyle ilişkilendirilir. Bu olayın ardından Meryem Ana’ya ithafen kalıcı bir anıt inşa edildiğine inanılır. Olayın geçtiği alan, bugün hâlâ “Parpuso” (paramparça) adıyla anılmakta ve bu kutsal anlatının mekânsal hafızasını taşımaktadır.

Meryem Ana Kilisesi, kare planlı ve merkezi kubbeli yapısıyla Tur Abdin bölgesindeki diğer Süryani kiliseleriyle benzerlik göstermektedir. Özellikle Deyrulzaferan Manastırı’ndaki Mor Hananyo Kilisesi ile plan ve cephe düzeni açısından ortaklıklar taşır. Yapının inşasında düzgün kesme taş kullanılmış; iç mekânda apsis, taş sütunlar, ikonalar ve litürjik nişler gibi geleneksel unsurlar yer almıştır. Çan kulesi ve kubbe gibi üst yapılar ise XX. yüzyılda yapılan eklemelerle günümüzdeki görünümünü kazanmıştır.

Manastır kilisesi, kuzey-güney doğrultusunda uzanan bir plana sahiptir. Doğu cephesinde üç mezbaha, batı cephesinde ise narteks yer alır. Kilise, narteks, naos ve apsis olmak üzere üç ana bölümden oluşur. Narteks bölümünde üç kapı bulunmakta; güney ve kuzey duvarlarında birer kapı, batı duvarının ortasında ise ana giriş kapısı yer almaktadır. Manastıra giriş, avlunun batı duvarına yerleştirilmiş, genişliği 3.43 metre olan üçgen alınlıklı taş bir portaldan sağlanmaktadır.

Manastır kompleksi yalnızca kiliseden ibaret değildir. Yapı topluluğu; dershane, rahip ve rahibe hücreleri, misafir odaları ve müştemilat gibi birimlerden oluşmaktadır. Dershane güneyde, diğer birimler ise kuzeyde konumlanmıştır. Bu mekânsal organizasyon, manastırın ibadet, eğitim ve konaklama işlevlerini bütüncül biçimde yerine getirdiğini göstermektedir.

Yapının korunma durumu genel olarak sağlıklıdır. Ana gövde büyük ölçüde ayakta kalmakla birlikte, bazı bölümlerinde malzeme kaybı, çatlaklar ve nem kaynaklı bozulmalar gözlemlenmektedir. Buna rağmen, yerel cemaatin ve Süryani diasporasının katkılarıyla yürütülen restorasyon çalışmaları sayesinde yapı, özgün kimliğini büyük ölçüde korumaktadır. Günümüzde kilise, aktif olarak ibadet ve ziyaret amacıyla kullanılmakta; Süryani cemaatinin yerel ve uluslararası mensupları tarafından düzenli olarak ziyaret edilmektedir.