Ihlara Özel Çevre Koruma Bölgesi, Aksaray ili Güzelyurt ilçesi sınırları içerisinde yer alan; doğal, jeolojik, biyolojik, tarihî ve kültürel değerleri bir arada barındıran korunan alandır. Bölgenin başlıca doğal unsurunu, Melendiz Çayı tarafından oluşturulan ve Ihlara ile Selime yerleşimleri arasında yaklaşık 14 kilometre boyunca uzanan Ihlara Vadisi oluşturmaktadır. Vadi ve yakın çevresinde jeomorfolojik oluşumlar, su kaynakları, bitki örtüsü, yaban hayatı, kaya oyma yapıları, kiliseler, tarihî yerleşim dokusu ve geleneksel mimari örnekleri bulunmaktadır.

Ihlara Özel Çevre Koruma Bölgesi’nde kanyon ve akarsu vadileri, volkanik kayaçlar, peribacaları, yamaçlar ve sıcak su kaynakları gibi çeşitli doğal ve jeomorfolojik unsurlar bulunmaktadır. Ihlara Vadisi’nin oluşumunda Orta Anadolu’daki volkanik faaliyetler ile Hasan Dağı ve Melendiz Dağı çevresindeki volkanizma etkili olmuştur. Volkanik kökenli tüf ve ignimbiritlerin yaygın olduğu alanda Melendiz Çayı’nın aşındırma faaliyetleri sonucunda derin ve dik yamaçlı bir vadi meydana gelmiştir. Melendiz Çayı yatağı boyunca gelişen kanyon morfolojisi, vadinin temel jeomorfolojik özelliklerinden biridir. Melendiz Çayı Havzası’nın jeolojik ve jeomorfolojik gelişimi, Geç Miyosen-Kuvaterner döneminde meydana gelen volkanizma, akarsu aşındırması ve tortullaşma süreçleriyle ilişkilendirilmektedir.

Ihlara Vadisi, Ihlara yerleşiminden başlayarak Belisırma ve Yaprakhisar çevresinden geçmekte ve Selime’ye ulaşmaktadır. Vadi yamaçlarının bazı kesimlerinde yükselti farkı 100-120 metreye ulaşmaktadır. Melendiz Çayı, vadi tabanında menderesler oluşturarak akmakta ve sürekli su varlığı nedeniyle çevredeki daha kurak alanlardan farklı ekolojik koşulların oluşmasına katkıda bulunmaktadır. Vadi boyunca peribacaları, kaya oluşumları ve farklı aşınım şekilleri görülmektedir.

Aksaray kent merkezinin yaklaşık 40 kilometre güneydoğusunda bulunan Ihlara Özel Çevre Koruma Bölgesi; Ihlara ve Selime beldeleri ile Belisırma ve Yaprakhisar yerleşimlerini kapsamaktadır. Ihlara Vadisi, Hasan Dağı ve Melendiz Dağları çevresindeki volkanik oluşumların meydana getirdiği peyzaj içerisinde yer almakta ve Kapadokya turizm coğrafyasının önemli doğal ve kültürel alanlarından biri olarak değerlendirilmektedir.

Alan, 22 Ekim 1990 tarihli ve 90/1117 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile özel çevre koruma bölgesi olarak ilan edilmiştir. İlk ilan edildiğinde yaklaşık 54,64 kilometrekare olan koruma alanının sınırları, 24 Haziran 2021 tarihli ve 4139 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile yeniden düzenlenmiştir. Söz konusu karar, 25 Haziran 2021 tarihli ve 31522 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Sınır değişikliği sonucunda özel çevre koruma bölgesinin yüzölçümü yaklaşık 11.813 hektara ulaşmıştır.

Bölgenin hidrolojik sisteminin temel unsurunu Melendiz Çayı oluşturmaktadır. Melendiz Dağı çevresinden kaynaklanan akarsu, Ihlara Vadisi boyunca ilerleyerek Mamasın Baraj Gölü’ne ulaşmaktadır. Akarsuyun vadi tabanındaki sürekli akışı, sucul ve karasal habitatların oluşumunda önemli rol oynamaktadır. Vadi içerisindeki suya yakın kesimler ve gölgeli yamaçlar, çevredeki daha kurak alanlardan farklı mikrohabitatların gelişmesine olanak sağlamaktadır.

Ihlara Vadisi floristik çeşitlilik bakımından da dikkat çekmektedir. Yapılan araştırmalarda vadide 54 familya ve 218 cinse bağlı 364 takson tespit edilmiş, bu taksonların 43’ünün endemik olduğu belirlenmiştir. Vadi içerisindeki su varlığı, gölgeli alanlar ve farklı topoğrafik koşullar, bitki çeşitliliğinin oluşumunda etkili olan başlıca faktörlerdir. Alan, kuşlar başta olmak üzere çeşitli hayvan türleri için de habitat oluşturmaktadır. Araştırmalarda 21 familyaya bağlı 35 kuş türünün tespit edildiği bildirilmektedir. Bölgedeki sıcak su kaynakları ve bunlarla ilişkili habitatlar da ekolojik çeşitliliğin bileşenleri arasında yer almaktadır.

Ihlara Vadisi’nin jeomorfolojik özellikleri, tarih boyunca yerleşimlerin ve dinî faaliyetlerin gelişiminde etkili olmuştur. Tüf ve ignimbiritlerin kolay işlenebilir özellikleri, kaya içerisine yapıların oyulmasına imkân sağlamıştır. Özellikle Erken Hristiyanlık döneminden itibaren vadi çevresindeki kaya oyma mekânlar ibadet, barınma ve inziva amacıyla kullanılmıştır. Kaya içerisine oyulmuş kiliseler, şapeller, manastırlar, konutlar ve diğer yapılar bölgenin tarihî ve kültürel peyzajının temel unsurları arasında yer almaktadır.

Vadide farklı dönemlere tarihlenen çok sayıda kaya oyma kilise bulunmaktadır. Eğritaş, Kokar, Ağaçaltı, Pürenliseki, Yılanlı, Sümbüllü, Kırkdamaltı, Bahaeddin Samanlığı, Direkli ve Ala kiliseleri bunların başlıcalarıdır. Kiliselerin bir bölümünde İncil ve Hristiyanlık tarihine ilişkin sahneleri betimleyen duvar resimleri ve freskler bulunmaktadır. Ihlara, Belisırma, Yaprakhisar ve Selime çevresindeki yerleşimlerde geleneksel mimari ile kaya oyma yapıların birlikte bulunması, doğal çevre ile tarihî yerleşim dokusu arasındaki ilişkiyi ortaya koymaktadır. Bölgenin tarihî geçmişinde Hitit, Asur, Pers, Roma, Bizans, Danişmendli, Selçuklu, Karamanoğlu ve Osmanlı dönemlerine ait izler bulunmaktadır.

Ihlara Özel Çevre Koruma Bölgesi’nde doğal ve kültürel kaynaklara dayalı çeşitli turizm faaliyetleri gerçekleştirilmektedir. Ihlara Vadisi özellikle doğa yürüyüşü, fotoğrafçılık, kültür turizmi ve inanç turizmi kapsamında ziyaret edilmektedir. Vadi içerisindeki güzergâhlarda Melendiz Çayı, kaya duvarları, bitki örtüsü ve kaya oyma yapılar aynı rota üzerinde gözlemlenebilmektedir. Selime ve Yaprakhisar çevresindeki kaya oluşumları ile Belisırma’daki tarihî yapılar da ziyaret güzergâhlarının önemli bileşenleri arasında bulunmaktadır.

Ihlara Vadisi’nin Kapadokya turizm coğrafyası içerisinde yer alması, alanın doğal ve kültürel mirasa dayalı turizm faaliyetleri açısından önemini artırmaktadır. Doğal vadi oluşumları ile Erken Hristiyanlık dönemine ait kaya oyma yapıların aynı alanda bulunması, bölgenin turizm kaynaklarının çeşitlenmesine katkı sağlamaktadır. Ziga (Zığa) çevresindeki sıcak su kaynakları ise termal nitelikte olup bölgenin doğal turizm kaynakları arasında yer almaktadır. Turizm faaliyetlerinin, doğal ve kültürel kaynakların korunmasına ilişkin mevzuat ve planlama kararları doğrultusunda yürütülmesi gerekmektedir.

Ihlara Özel Çevre Koruma Bölgesi, sahip olduğu doğal, ekolojik, tarihî ve kültürel değerlerin korunması amacıyla özel çevre koruma statüsüne alınmıştır. Bölgenin koruma ve yönetim çalışmalarında Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı bünyesindeki Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü görev almaktadır. Alanın doğal ve kültürel kaynaklarının korunmasına yönelik araştırma, izleme, planlama ve düzenleme çalışmaları yürütülmektedir. Ihlara Vadisi ayrıca doğal ve arkeolojik sit statüleri kapsamında korunmaktadır.

Koruma statüsü kapsamında vadi içerisindeki ziyaretçi kullanımının düzenlenmesine yönelik çeşitli uygulamalar gerçekleştirilmektedir. Vadi girişlerinde ziyaretçi hareketlerini düzenlemeye ve seyir imkânı sağlamaya yönelik düzenlemeler bulunmaktadır. 2021 yılında özel çevre koruma bölgesinin sınırlarının yeniden belirlenmesinin ardından alana ilişkin planlama çalışmaları da yürütülmüş; bu kapsamda nazım imar planı ve koruma amaçlı imar planlarına yönelik çalışmalar gerçekleştirilmiştir.

Bölgede doğal ve kültürel kaynakların korunması ile turizm faaliyetlerinin sürdürülmesi arasındaki ilişkinin yönetimi, koruma çalışmalarının temel konularından biridir. Ziyaretçi yoğunluğu, yürüyüş güzergâhlarının kullanımı, yapılaşma, atık yönetimi, erozyon ve su kaynaklarının kullanımı alan yönetiminde dikkate alınan başlıca konular arasında bulunmaktadır. Kaya oyma yapılar ve fresklerin fiziksel koşullardan ve ziyaretçi kullanımından etkilenebilmesi nedeniyle kültürel miras unsurlarının düzenli olarak izlenmesi ve korunmasına yönelik çalışmalar önem taşımaktadır.

Bölgenin iklim özellikleri, su kaynaklarının sürekliliği ve bitki örtüsünün korunması da doğal alan yönetiminin başlıca bileşenleri arasında yer almaktadır. Turizm faaliyetlerinin planlanmasında ziyaretçi yoğunluğunun doğal ve kültürel kaynaklar üzerindeki etkilerinin izlenmesi, altyapı ve atık yönetiminin geliştirilmesi, yürüyüş güzergâhlarının düzenlenmesi ve yerel yerleşimlerin koruma süreçleriyle bütünleştirilmesi, alanın sürdürülebilir kullanımına yönelik temel yönetim konuları arasında değerlendirilmektedir.