Zile Ulu Cami, Tokat ilinin Zile ilçesinde, Amasya Caddesi üzerinde yer alan ve kentin en önemli Türk-İslam dönemi mimari eserlerinden biri olan camidir. Yapının taş işçiliğiyle süslenmiş taç kapısında yer alan inşa kitabesinden, caminin Selçuklu Sultanı III. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde, XIII. yüzyılın ikinci yarısında (yaklaşık 1267) inşa edildiği anlaşılmaktadır. Kitabeye göre yapının banisi Muhammed Zalulî bin Ebi Ali’dir.

Eski Türk-İslam şehirlerinde “Ulu Cami” unvanı taşıyan yapılar, bulundukları yerleşmenin başlıca ibadet mekânları olarak kabul edilmekteydi. Cuma ve bayram namazları genellikle bu yapılarda kılınmakta, kent halkı burada bir araya gelmekteydi. Zile Ulu Cami de yüzyıllar boyunca bu işlevini sürdürmüş ve kentin dinî ve sosyal hayatında önemli bir yer edinmiştir.

Yapı, zaman içerisinde çeşitli onarımlar geçirmiştir. Bunların en kapsamlılarından biri 1591 yılında gerçekleştirilmiştir. Dönemin Zile voyvodası Nasuh Paşa tarafından yaptırılan bu onarım sonrasında cami, halk arasında “Nasuh Paşa Camii” adıyla da anılmaya başlanmıştır. Caminin minaresi, Anadolu’da nadir görülen armudi külah biçimiyle dikkat çekmektedir.

Yapının tarihindeki en önemli değişim, 1904 yılında meydana gelen deprem sonrasında yaşanmıştır. Deprem nedeniyle büyük ölçüde zarar gören cami, aynı yıl Zile Kaymakamı Süleyman Necmi Bey’in öncülüğünde ve halkın katkılarıyla yeniden inşa edilmeye başlanmıştır. Yeniden yapım çalışmaları 1909 yılında tamamlanmıştır. Bu süreçte, geleneksel Türk mimarisini dönemin yeni yapı teknikleriyle birleştiren Neo-Klasik etkili Erken Ulusal Mimarlık üslubundan yararlanılmıştır.

Caminin harimi kuzey cephesindeki girişten ulaşılmaktadır. Giriş bölümünün iki yanında, üst kattaki mahfile çıkan simetrik ahşap merdivenler bulunmaktadır. Harimin üzeri, ikisi serbest, altısı beden duvarlarına bağlı olmak üzere toplam sekiz paye tarafından taşınan büyük bir kubbe ile örtülüdür. İç mekân, iki sıra hâlinde düzenlenen pencereler aracılığıyla aydınlatılmaktadır. Pandantif geçişli kubbe, yüksek sekizgen bir kasnak üzerine oturmakta ve kasnakta yer alan on altı pencere iç mekâna doğal ışık sağlamaktadır. Kubbe yüzeyi ile pencere aralarında kalem işi bezemeler ve yazı kuşakları yer almaktadır.

Kıble duvarında bulunan mukarnas dolgulu taş mihrap ile batısında yer alan beyaz mermer minber, yapının dikkat çeken mimari unsurları arasındadır. Minber geometrik süslemelerle bezeli olup dönemin taş işçiliğini yansıtmaktadır.

Zile Ulu Cami, günümüzde ibadet işlevini sürdürmekte olup, Tokat ve Zile’nin önemli tarihî ve kültürel miras unsurlarından biri olarak varlığını devam ettirmektedir. Yapı, Selçuklu, Osmanlı ve geç dönem Osmanlı mimarisine ilişkin izleri bir arada barındırması bakımından önem taşımaktadır.