Uzungöl Özel Çevre Koruma Bölgesi, Trabzon’un Çaykara ilçesi sınırları içerisinde yer alan; göl, akarsu vadileri, orman, alpin ve subalpin ekosistemleri ile geleneksel yerleşim dokusunu bir arada barındıran korunan doğal alandır. Bölge, 25 Aralık 2003 tarihli ve 2003/6692 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile belirlenmiş ve kararın 7 Ocak 2004 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmasıyla özel çevre koruma bölgesi statüsüne alınmıştır. Alanın toplam yüzölçümü 149,12 kilometrekaredir.

Uzungöl Özel Çevre Koruma Bölgesi, Doğu Karadeniz Bölümü’nde, Trabzon’un Çaykara ilçesinde bulunmaktadır. Uzungöl, Trabzon kent merkezine yaklaşık 99 kilometre, Çaykara ilçe merkezine ise yaklaşık 19 kilometre uzaklıktadır. Deniz seviyesinden yaklaşık 1.090 metre yükseklikte bulunan göl, yüksek ve sarp dağ yamaçları arasında konumlanmaktadır. Koruma bölgesi, Uzungöl ve yakın çevresinin yanı sıra Arpaözü, Demirkapı ve Yaylaönü yerleşimleri ile bu yerleşimlerin çevresindeki doğal alanları kapsamaktadır.

Uzungöl, Haldizen Deresi vadisinin doğal bir heyelan setiyle kapanması sonucunda oluşmuş heyelan set gölüdür. Yamaçlardan kopan kaya ve toprak malzemelerinin vadi tabanında birikerek akarsu yatağının önünü kapatması, gölün oluşumundaki temel jeomorfolojik süreçtir. Göl çevresi; dik yamaçlar, ormanlarla kaplı dağlık alanlar ve akarsu vadileriyle karakterize edilmektedir. Yaklaşık 1.000 metre uzunluğunda ve 500 metre genişliğinde olan gölün su seviyesi, yağış ve beslenme koşullarına bağlı olarak mevsimsel değişiklik göstermektedir. Uzungöl ile güney yönünde uzanan Haldizen Vadisi, bölgenin temel peyzaj unsurları arasında yer almaktadır.

Uzungöl, Haldizen Deresi hidrolojik sistemi içerisinde yer almakta ve yağış ile kar suları tarafından beslenmektedir. Göl ve çevresindeki akarsu sistemi, Doğu Karadeniz’in yüksek yağış rejiminin özelliklerini yansıtmaktadır. Göl, akarsu, orman, sulak alan ve yüksek dağ ekosistemlerinin bir arada bulunması, bölgenin habitat ve ekolojik özelliklerinin çeşitlenmesine katkıda bulunmaktadır.

Bölge, sahip olduğu habitat çeşitliliğine bağlı olarak zengin bir biyolojik çeşitlilik göstermektedir. Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü tarafından gerçekleştirilen karasal biyolojik çeşitlilik araştırmaları kapsamında bölgede 125 alt tür ve 68 varyete olmak üzere 311 cinse ait toplam 658 bitki taksonu tespit edilmiştir. Bu taksonların 41’i endemiktir. Fauna araştırmalarında ise bölgede 90 memeli, sekiz amfibi, yedi sürüngen ve 250 kuş türünün bulunduğu belirlenmiştir. Ayı, kurt, yaban keçisi, tilki ve Kafkas dağ horozu bölgenin fauna unsurları arasında yer almaktadır. Uzungöl çuha çiçeği (Primula × uzungolensis) ise bölgenin floristik özellikleri bakımından dikkat çeken bitki taksonlarından biridir.

Uzungöl ve çevresi, doğal özelliklerinin yanı sıra geleneksel yerleşim dokusu ve kültürel peyzaj unsurları bakımından da önem taşımaktadır. Göl çevresindeki yerleşimlerde geleneksel mimarinin temel yapı malzemelerinden biri ahşaptır. Şerah yerleşimi, doğal peyzaj ile geleneksel yapı dokusunun birlikte görüldüğü alanlardan biridir. Bölgedeki geleneksel ekonomik faaliyetler arasında hayvancılık, tarım, ormancılık ve yaylacılık yer almaktadır. Haldizen Vadisi ve çevresindeki yaylalar, bu faaliyetlerin doğal çevreyle ilişkisini yansıtan kültürel peyzaj unsurlarıdır.

Uzungöl, doğal peyzaj özellikleri ve ulaşım olanakları nedeniyle Doğu Karadeniz’in önemli turizm merkezlerinden biridir. Göl, ormanlarla kaplı dağlık alanlar, akarsu vadileri ve geleneksel yerleşim dokusu bölgenin başlıca turistik çekiciliklerini oluşturmaktadır. Uzungöl, 1989 yılında tabiat parkı, 1990 yılında ise turizm merkezi olarak ilan edilmiştir. Bu statüler, bölgenin turizm faaliyetleri açısından planlanması ve değerlendirilmesi sürecinde etkili olmuştur.

Bölgede doğa yürüyüşü, kuş gözlemciliği, botanik gezileri ve fotoğrafçılık gibi doğa temelli turizm ve rekreasyon faaliyetleri gerçekleştirilmektedir. Uzungöl’ün güneyinde yer alan Haldizen Vadisi ile yüksek kesimlerdeki yaylalar ve küçük dağ gölleri, doğa yürüyüşleri ve diğer açık hava etkinlikleri açısından alternatif güzergâhlar sunmaktadır. Bu özellikleriyle Uzungöl, Doğu Karadeniz’de yayla ve doğa turizmi kapsamında değerlendirilen başlıca destinasyonlardan biridir.

Uzungöl’ün doğal ve kültürel değerlerinin korunmasına yönelik çeşitli koruma ve planlama araçları uygulanmaktadır. Özel çevre koruma bölgesi statüsü, alanın doğal kaynaklarının, biyolojik çeşitliliğinin ve peyzaj değerlerinin korunması ile bu kaynakların sürdürülebilir kullanımının sağlanmasına yönelik bir koruma çerçevesi oluşturmaktadır. Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü tarafından bölgede biyolojik çeşitlilik araştırmaları, su kalitesi izleme çalışmaları, sosyo-ekonomik araştırmalar ve yönetim planlamasına yönelik çalışmalar yürütülmüştür.

Uzungöl Özel Çevre Koruma Bölgesi için 2013-2017 dönemini kapsayan bir yönetim planı hazırlanmıştır. Söz konusu planda doğal ve kültürel değerlerin korunması, sürdürülebilir turizmin geliştirilmesi, ekolojik tarım uygulamalarının desteklenmesi ve yerel halkın yaşam koşullarının iyileştirilmesi temel hedefler arasında yer almıştır. Yönetim planının uygulama döneminin tamamlanmasının ardından bölgenin değişen çevresel, sosyal ve ekonomik koşullarına bağlı olarak planlama ve yönetim çalışmalarının güncellenmesi gündeme gelmiştir.

Bölgede turizm faaliyetlerinin gelişmesi ekonomik ve sosyal açıdan çeşitli katkılar sağlamakla birlikte doğal çevre üzerinde baskıların oluşmasına da neden olmaktadır. Göl çevresindeki yapılaşma, turizm tesislerinin yoğunluğu, ulaşım ve altyapı gereksinimleri, atık yönetimi, su kalitesi ve kıyı vejetasyonundaki değişimler alanın korunması açısından öne çıkan konular arasındadır. Yönetim ve planlama çalışmalarında özellikle göl çevresindeki yapılaşmanın sulak alan vejetasyonu ile doğal peyzaj üzerindeki etkileri dikkate alınmaktadır.

Uzungöl Özel Çevre Koruma Bölgesi açısından temel yönetim konusu, turizm faaliyetlerinin sürdürülmesi ile doğal ve kültürel kaynakların korunması arasındaki dengenin sağlanmasıdır. Bu kapsamda turizm faaliyetlerinin alanın ekolojik özellikleri ve taşıma kapasitesi dikkate alınarak planlanması; yapılaşma, altyapı ve atık yönetiminin koruma hedefleriyle uyumlu biçimde yürütülmesi önem taşımaktadır. Bölgenin sürdürülebilir turizm açısından değerlendirilmesinde doğal ekosistemlerin ve geleneksel kültürel peyzajın korunması, yerel toplumun gereksinimlerinin gözetilmesi ve ziyaretçi kullanımının alanın koruma hedefleri doğrultusunda yönetilmesi temel unsurlar arasında yer almaktadır.