Pasinler Kalesi, Erzurum iline bağlı Pasinler (Hasankale) ilçesinin merkezinde bulunmaktadır. İlçeyi kuzeyden çevreleyen Hasanbaba Dağı'nın uzantısı durumundaki hâkim bir kaya kütlesi üzerine inşa edilmiş tarihî bir savunma yapısı olan kale, Doğu Anadolu'yu Kafkasya'ya ve İran'a bağlayan tarihî yollar üzerindeki stratejik konumu nedeniyle büyük önem taşımaktadır. Kale, Pasin Ovası'nı kontrol eden en önemli askerî merkezlerden biri olarak yüzyıllar boyunca önemini korumuştur. Yerleşim alanına hâkim konumu sayesinde hem savunma hem de gözetleme işlevlerini yerine getiren Pasinler Kalesi, bölgenin siyasi ve askerî tarihinde belirleyici bir rol üstlenmiştir.

Kalenin ilk inşa ediliş tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte temelinin Urartu Dönemi'ne (MÖ IX-VII. yüzyıllar) kadar uzandığı kabul edilmektedir. Mevcut yapı kalıntıları ise büyük ölçüde Bizans İmparatoru II. Basileios'un (976-1025) emriyle XI. yüzyılın başlarında gerçekleştirilen kapsamlı imar faaliyetlerinin ürünüdür. Bu dönemde kale, "Hasankale" adıyla da anılmaya başlanmış ve uzun yıllar bu isimle tanınmıştır. Hasankale adının, Bizans'ın bölge valilerinden Hasan adlı bir kumandandan veya kalenin tamirini gerçekleştiren bir yöneticiden geldiğine dair farklı görüşler bulunmaktadır. İlçenin adı ise 2001 yılında "Pasinler" olarak değiştirilmiştir.

1071 Malazgirt Zaferi sonrasında Pasinler ve çevresi Türk hâkimiyetine girmiştir. Bu süreçte kale; sırasıyla Saltuklular, Anadolu Selçukluları, İlhanlılar, Eretnalılar, Karakoyunlular, Akkoyunlular ve Safevîlerin egemenliği altında kalmıştır. 1514 Çaldıran Seferi'nin ardından Osmanlı Devleti tarafından kesin olarak fethedilen kale, doğu sınırlarının güvenliğinde önemli bir askerî üs olarak kullanılmıştır. XVI. ve XVII. yüzyıllarda çeşitli onarımlardan geçirilen tarihî yapı, Osmanlı-Safevî mücadeleleri sırasında stratejik önemini sürdürmüştür. XIX. yüzyıldaki Osmanlı-Rus savaşlarında da savunma amacıyla kullanılan kale, zamanla askerî işlevini büyük ölçüde kaybetmiştir.

Pasinler Kalesi, doğal bir kayalık zemin üzerine inşa edilmiş düzensiz planlı bir iç kale ile bunu çevreleyen surlardan meydana gelmektedir. Yapıda moloz taş ve kesme taş birlikte kullanılmış, bazı bölümlerde devşirme malzemelere de yer verilmiştir. Surlar boyunca farklı boyutlarda burçlar bulunmaktadır. Giriş kapıları, mazgal açıklıkları ve gözetleme noktaları savunma sisteminin temel unsurlarını oluşturmaktadır. İç kısımda sarnıç kalıntıları, yapı temelleri ve askerî amaçla kullanıldığı düşünülen mekân izleri bulunmaktadır. Kalenin farklı dönemlerde geçirdiği onarımlar nedeniyle duvar örgüsünde Bizans, Selçuklu ve Osmanlı mimarisine ait izler bir arada görülmektedir.

Pasinler Kalesi, yalnızca askerî bir yapı olarak değil, aynı zamanda bölgenin idarî ve ekonomik hayatının şekillenmesinde de etkili olan tarihî bir merkezdir. Tarih boyunca Pasin Ovası'nı denetleyen kale; ticaret yollarının güvenliğinin sağlanması, vergi kontrolü ve yerleşim düzeninin korunması gibi başlıca işlevler üstlenmiştir. Etrafında gelişen yerleşim ise zamanla bugünkü Pasinler ilçesinin çekirdeğini oluşturmuştur.

Pasinler Kalesi, günümüzde Erzurum'un önemli tarihî ve kültürel miras varlıklarından biri olarak dikkat çekmektedir. Kısmen ayakta kalan surları ve iç kale bölümleriyle bölgenin çok katmanlı tarihine tanıklık eden yapı; tarih, arkeoloji, halk bilimi, etnoloji ve sanat tarihi araştırmaları açısından önemli veriler sunmaktadır. Yapılan koruma ve restorasyon çalışmalarıyla gelecek kuşaklara aktarılması hedeflenen kale, aynı zamanda Erzurum'un kültür turizmi potansiyelini güçlendiren başlıca tarihî eserlerden biri olarak değerlendirilmektedir.