Öşki ya da Öşvank Manastırı, günümüzde Erzurum’un Uzundere ilçesine bağlı kırsal bir mahalle olan Çamlıyamaç Köyü’nün merkezinde yer almaktadır. Manastırın yer aldığı bölge Orta Çağ’da Gürcü kaynaklarında Tao-Klarceti olarak adlandırılmış, manastır da bu bölgenin Tao koluna bağlı olarak idari taksimatta sınıflandırılmıştır. Orta Çağ’da oldukça görkemli olan bu manastırdan günümüze Vaftizci Yahya’ya adanan ana kilise, trapeza, skriptorium ile üç şapel ulaşmıştır.

Orta Çağ’da manastırın bulunduğu yerleşim yeri, Gürcüler tarafından Tao-Klarceti olarak adlandırılmıştır. Bu manastır Türkiye topraklarındaki en görkemli üç Gürcü kilisesinden biri olma özelliği taşımaktadır. Manastırdan günümüze ana kilise, yemekhane, yazı atölyesi ile üç şapel ulaşmıştır.

Kilisenin inşa sürecine dair üç adet Gürcüce inşa kitabesi bulunmaktadır. Kitabelerden birincisi güney haç kolundaki kapı alınlığında yer almaktadır. Bu kapı alınlığındaki kitabeyi XX. yüzyılın ilk çeyreğinde inceleyen Takaişvili, yapının 958-966 yılları arasında Öşkili Grigor adlı bir mimar tarafından yapıldığını belirtmiştir. Yine Takaişvili’nin tespitlerine göre kitabeden hareketle manastırın inşasına Tao-Klarceti Kralı III. Adarnase döneminde başlandığı, ardından kralın ölümünden sonra oğlu Kral Bagrat döneminde tamamlandığı anlaşılmaktadır. Yapının ikinci kitabesi ise yine güney haç kolundaki takdim sahnesinin altında bulunmaktadır. W. Djobadze tarafından tespit edilen ikinci kitabede ise kilisenin 25 Mart 963 tarihinde inşasına başlandığı bilgisi bulunmaktadır. İnşa sürecine dair bir diğer önemli kitabe ise doğu cephenin alınlığındaki melek figürünün yanında bulunmaktadır. Gürcüce olarak yazılan bu yazıtta da inşa sürecinin 10 yıl sürdüğü ve bilgisi kısaca bildirilmiştir. Yapılan bu tarih tespitlerine göre Djobadze yapının 963-973 yılları arasında inşa edildiğini düşünmektedir. Djobadze sonrasında çalışma yapan araştırmacılar da günümüzde bu görüşü desteklemektedirler. XI. yüzyılda bölgenin kısa süreli Bizans hakimiyetine girdiği dönemde İmparator II. Basileos ve VIII. Konstantin tarafından onarım yaptırıldığı kaynaklarda aktarılmaktadır. Yine bu yüzyılda kilisenin duvarlarındaki fresklerin de zaman içerisinde tahrip olması nedeni ile yenilendiği bilgisi bulunmaktadır. Gürcülerin yoğun edebi faaliyet yaptığı ve manastır kurumlarının güçlendiği XI-XII. yüzyıllarda Öşki Manastırı’nın da oldukça faal olduğu ve piskoposluk merkezine dönüştüğü bilinmektedir. Manastır atölyesinde üretilen el yazmaları sayesinde Tao-Klarceti bölgesinin sayılı kültür merkezleri arasına girdiği anlaşılmaktadır. Manastırın yazın faaliyetlerinin bölgedeki siyasi güç dengelerinin değiştiği XIV. yüzyıla kadar devam ettiği, XV. yüzyılda ise bölgenin Osmanlı hakimiyetine girmesi sonrasında etkinliğinin azaldığı görülmektedir. Diğer büyük manastırların aksine XIX. yüzyıl gibi geç bir dönemde kilisenin sadece bir bölümünün camiye dönüştüğü ve 1980 yılına kadar da köy camisi olarak hizmet verdiği bilinmektedir. 1978 yılında taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edilen yapı günümüzde harap haldedir. 2012 yılında Dünya Anıtlar Fonu tarafından koruma çalışmaları programına dahil edilmiştir.

Manastırın ana yapısı olan Vaftizci Yahya Kilisesi, dıştan 29x43 metre ölçülerinde olup araştırmacılar tarafından karma plan tipinde inşa edilmiştir. Karma tipi içerisinde serbest haç, kapalı Yunan haçı, bazilika ve trikonkhos plan özellikleri bulunmaktadır. Haçın merkezinde yer alan kubbe, yüksek kasnaklı ve dört serbest ayağa oturmaktadır. Kubbeye geçişte pandantiflerin kullanılmış olması oldukça dikkat çekmektedir. Bunun yanı sıra kubbeyi taşıyan payelerden doğudakilerin onikigen, batıdakilerin ise haç şeklinde yapılması plan şeması ve mimari tasvir içerisinde önemli bir yere sahiptir. Kilisenin merkez mekânı dört yönde haç kolları ile genişletilmiştir. Bunlardan batı kolu daha derin tutulmuştur. Batı haç kolunun batısında ve güneyinde birer ek mekan cephe boyunca uzanmaktadır. Bunlardan güneydeki dört serbest paye ile taşıyan iki bölümlü revak sistemine sahiptir. Aynı zamanda bu bölümündeki her bir revak yıldız, kaburgalı gibi özgün tonoz sistemleri ile dikkat çekmektedir. Doğu haç kolunda yer alan apsis içten yarım yuvarlak, dıştan ise üç cephelidir. Genel olarak yapı tek katlı olarak tasarlanmıştır. Ancak doğu haç kolundaki apsisin her iki yanındaki pastophorion odaları, yan mekanlar ve batı haç kolunun kuzeyindeki bölüm iki katlıdır. Yapıya girişler batı, güney ve kuzey haç kollarına açılan kapılarla sağlanmıştır. Yapının aydınlatma sistemi için bölge mimarisi ise uyumlu mazgal pencerelerin kullanıldığı görülmektedir. Yapının dış cephesi ise sadeliği ile dikkat çekmektedir. Haç kollarının dışa yansıyan yüzeylerinde arkad dizileri, atnalı kemerler ve bazı süsleme unsurları yapıya hareket katmaktadır.

Oldukça gelişkin olan mimari özelliklerinin yanı sıra taş bezemeleri ve duvar resimleriyle de dikkat çekmektedir. Taş bezeme repertuarı içinde geçmeler, düğümler, örgüler gibi geometrik kompozisyonlar, palmet, rumi, lotus, kıvrık dallar gibi çeşitli bitkisel kompozisyonlar ile av sahneleri, melek tasvirleri, çeşitli havyan betimlemeleri gibi figürlü bezemeler Orta Çağ Gürcü taş bezeme sanatı için önem taşımaktadır. Taş bezeme örnekleri açısından heykel formlarının kullanılıyor olması yapının anıtsallığını ve görsel gücünü artıran etkenler olarak düşünülmektedir. Bunlar içerisinde bani ve kutsal kişi tasvirleri oldukça dikkat çekicidir. Hem dış hem de iç mekanda görülen Tao-Klarceti Kralları (Bagrat, Davit vd.), yerel dini figürler (Rahip Grigol Khandzta), Erken Hristiyanlık dönemine ait diğer Ortodoks azizleri (Aziz Kosmas ve Aziz Damian gibi) ve Gürcü kültürü içerisinde büyük yer edinmiş Azize Nino kabartmalarıyla Orta Çağ Gürcü taş plastik sanatı açısından dönemin ünik yapıları içerisinde kabul edilmektedir. Yapının farklı noktalarında yoğunlaşan taş plastik örnekler dönemin sosyo-kültürel yapısını ve estetik kaygılarını açık bir şekilde gözler önüne sermektedir.